Шахталық және өнеркәсіптік вентиляцияда желдеткіштің тоқтап қалуы бүкіл өндірістің тоқтауына және қауіпсіздік тәуекеліне әкелуі мүмкін. Сондықтан резервтеу схемалары, әсіресе 1+1 (негізгі+резерв) конфигурациясы кең қолданылады. «1+1 схемасы қалай есептеледі?» деген сұраққа жауап беру үшін, алдымен осы схеманың мақсатын және әр желдеткіштің өнімділігіне қойылатын талаптарды түсіну керек.
1+1 схемасының классикалық нұсқасында екі бірдей желдеткіш орнатылады: біреуі – жұмысшы (негізгі), екіншісі – толық резерв. Жобалық режимде негізгі желдеткіш шахтаға немесе цехқа қажетті есептік ауа шығынын Qесеп және қысымды Pесеп қамтамасыз етеді, ал резервтік агрегат өшірулі немесе суық резервте тұрады. Негізгі желдеткіш істен шыққан жағдайда, резервтік желдеткіш тез арада іске қосылып, желдету жүйесінің жобалық немесе авариялық режимін қамтамасыз етуі тиіс.
Есептеу кезінде бірінші қадам – вентиляция жүйесі үшін қажетті Qесеп және Pесеп анықтау (шахтадағы ауа алмасу нормалары, газ/шаң категориясы, қазбалар ұзындығы мен кедергісі бойынша). Мұндайда негізгі желдеткіш осы Qесеп,Pесеп нүктесіне сәйкес модельден таңдалады. Егер 1+1 схемасында екі желдеткіш те бірдей болса, резервтік агрегаттың да дәл осындай өнімділікке қабілетті болуы қажет, яғни ол да толық жобалық Qесеп-ті бере алатындай болуға тиіс.
Кей жағдайларда 1+1 схемасы «толық резерв» емес, «авариялық минимум» принципімен жобаланады. Бұл кезде негізгі желдеткіш жобалық Qесеп-ті қамтамасыз етеді, ал резервтік желдеткіш істен шыққанда шахтада эвакуация және газды төмендету үшін жеткілікті минималды Qmin көлемін беруі керек. Qmin әдетте нормативтерде көрсетіледі немесе кәсіпорын стандарттарымен бекітіледі. Мұндай нұсқа бастапқы инвестицияны азайтуы мүмкін, бірақ қауіпсіздік сценарийлері мұқият бағалануы тиіс.
1+1 схемасын есептегенде электрмен жабдықтау және басқару логикасы да ескеріледі. Әр желдеткіш үшін жеке қорек, ажыратқыштар, қорғаныс аппаратурасы және басқару тізбектері қарастырылуы тиіс – бір желідегі ақау екі агрегатты да тоқтатпайтындай етіп. Кей жобаларда автоматты ауысу схемасы қолданылады: негізгі желдеткіштің істен шығуы немесе қорғау сөнуі тіркелгенде, жүйе автоматты түрде резервтік желдеткішті қосады.
Гидравликалық есеп тұрғысынан алғанда, 1+1 схемасында екі желдеткіш әдетте қатар (параллель немесе тізбектей емес) орнатылмайды, яғни олар бір уақытта бір жүйеге жұмыс істеп тұрмайды. Әр агрегат Q–P диаграммада бірдей жұмыс нүктесіне есептелген, ал жүйе кедергісі өзгергенде олар жеке-жеке соған бейімделеді. Параллель немесе сериялы жұмыс қажет болса, ол бөлек N+1 схемамен есептеледі.
Монтаж және сервис тұрғысынан да 1+1 схемасын есептеу маңызды. Екі желдеткіштің де техникалық қызмет көрсетуі кезектесіп жүргізілуі мүмкін: мысалы, біреуін тоқтатып, резервті уақытша негізгі режимде қосып, мойынтірек ауыстыру, тексеру жұмыстары жасалады. Осылайша жалпы жүйенің қолжетімсіздік уақыты минималды болады. Сондықтан жобада әр агрегатқа қызмет көрсетуге жеткілікті алаң, крандық құрылғылар және қауіпсіз қолжетімділік қарастырылуы тиіс.
Экономикалық есептеуде 1+1 схемасы бастапқы инвестицияны арттырғанымен, жоспардан тыс авариялық тоқтап қалу, өндірісті тоқтату, авариялық эвакуация шығындары сияқты тәуекелдерді едәуір азайтады. Шахталар мен қауіпті нысандарда бұл тәуекелдер көбіне резервтік желдеткіш құнынан әлдеқайда жоғары бағаланады, сондықтан 1+1 схемасы стандартты талапқа айналған.
Қорытындылай келе, 1+1 (негізгі+резерв) схемасын есептеу – тек «екі бірдей желдеткіш қою» емес, жобалық және авариялық Q–P режимдерін, электрмен жабдықтау, басқару, сервис және қауіпсіздік сценарийлерін толық қарастыруды қажет ететін кешенді инженерлік міндет. Дұрыс есептелген схема шахталық вентиляцияның сенімділігін едәуір арттырады.
