Шахта вентиляциясы туралы әңгіме болғанда, ең жиі қойылатын сұрақтардың бірі – «Негізгі және жергілікті желдеткіштің айырмасы қандай?» Негізгі желдеткіш (главный вентилятор) бүкіл шахтаның жалпы ауа алмасуын ұйымдастыратын «жүрек» болса, жергілікті желдеткіш (ЖЖЖ) тек белгілі бір кенжарды немесе учаскені желдетуге арналған «жергілікті өкпе» рөлін атқарады. Екеуі бір жүйеде бірге жұмыс істесе де, міндеті, орналасуы, параметрлері және конструкциялық шешімдері жағынан айтарлықтай ерекшеленеді.
Негізгі желдеткіш әдетте жер үстіндегі желдеткіш ғимаратында немесе шахта оқпанының ауызында орнатылады. Оның негізгі міндеті – таза ауаны шахтаға енгізіп, ластанған ауаны шығару арқылы бүкіл кен орнында нормативтік ауа алмасуды қамтамасыз ету. Сондықтан негізгі желдеткіштің ауа шығыны Q өте үлкен, қысымы P де, әсіресе терең және тармақталған шахталарда, айтарлықтай жоғары болады. Бұл жабдық тәулік бойы 24/7 режимде, жылдар бойы тоқтаусыз жұмыс істеуге есептелген.
Жергілікті желдеткіш (ЖЖЖ) – белгілі бір фронтта, кенжарда немесе қазбада қолданылатын, әдетте ауаөткізгіш жең (рукав) арқылы таза ауа жеткізетін агрегат. Ол шахтаның барлық көлемін емес, тек нақты жұмыс аймағын желдетеді. Сондықтан оның Q мәні негізгі желдеткішке қарағанда әлдеқайда аз, бірақ рукавтағы кедергіні жабу үшін жеткілікті қысымға ие болуы тиіс. ЖЖЖ көбіне қайта-қайта орын ауыстырылады, монтажы мен демонтажы жиі жасалады, сондықтан конструкциясы ықшам және тасымалдауға ыңғайлы болады.
Екінші маңызды айырмашылық – вентиляция сұлбасындағы рөлі. Негізгі желдеткіш шахтаға жалпы тартушы немесе үрлеуші ағынды қалыптастырады; ол болмаса, жерасты кеңістігінде жалпы ауа ағыны болмайды. Жергілікті желдеткіш негізгі ағынды толықтырып, кенжар аймағына қосымша таза ауа жеткізеді немесе газ/шаң концентрациясы жоғары жерлерде ағынды күшейтеді. Яғни ЖЖЖ негізгі желдеткіштің орнын баса алмайды, тек жергілікті жағдайды жақсартады.
Параметрлер тұрғысынан алғанда, негізгі желдеткіш үшін Q–P есеп шахтаның бүкіл желілік кедергісін, қазбалар ұзындығын, оқпандарды, штректер мен квершлагтарды ескеріп жүргізіледі. ЖЖЖ таңдау кезінде рукав ұзындығы, диаметрі, иіндер саны, кенжардағы жергілікті кедергілер басты рөл атқарады. Негізгі желдеткіштің ПӘК-і жоғары болуы, энергия шығыны минималды деңгейде болуы маңызды; ЖЖЖ үшін де тиімділік мәні ескеріледі, бірақ жылжымалылық, салмағы және орнату ыңғайлылығы да үлкен мәнге ие.
Эксплуатация режимі де өзгеше. Негізгі желдеткіштің тоқтап қалуы бүкіл шахтадағы жұмыстың тоқтауына, қауіпсіздік тәуекелінің күрт артуына әкеледі, сондықтан ол әдетте 1+1 (негізгі+резерв) схемасы бойынша, күрделі автоматтандыру және мониторингпен бірге қолданылады. Жергілікті желдеткіштер, керісінше, учаскедегі өндіру режиміне қарай қосылып-өшіруі мүмкін, кейде бір фронттан екіншісіне ауыстырылады. Олардың саны бір шахтада ондаған және жүздеген болуы ықтимал.
Қоршаған ортаға бейімделу жағынан да айырмашылықтар бар. Негізгі желдеткіш көбінесе жер үстінде, бірақ газ және шаң жарылысы қаупі бар шахталарда ол да Ex талаптарына сәйкес болуы мүмкін. Жергілікті желдеткіштер көп жағдайда тікелей газды және шаңды ортаға жақын орналасады, сондықтан Ex (жарылыстан қорғалған) орындау, ұшқынға қарсы материалдар мен конструкциялар олар үшін өте өзекті. Сонымен қатар, ЖЖЖ рукавтың ағып кетуіне, бүктелуіне және зақымдануына сезімтал, сондықтан нақты Q–P режимін қамтамасыз ету үшін рукавтың жағдайын тұрақты бақылау қажет.
Практикада шахта вентиляциясын жобалау кезінде алдымен негізгі желдеткіштің қажетті Q мен P параметрлері есептеледі, содан кейін әрбір кенжар немесе учаске үшін жергілікті желдеткіш саны, қуаты және рукав сұлбасы таңдалады. Негізгі және жергілікті желдеткіштер бір-бірін толықтырады: негізгі – жалпы қауіпсіздік фондық деңгейін ұстап тұрса, ЖЖЖ – нақты жұмыс орнындағы жай-күйді жақсартады. Дұрыс үйлесім өндірістің қауіпсіздігі мен тиімділігінің кілті болып саналады.
