Терең және күрделі шахталарды желдету кезінде «тереңдік/температураға қарай параметрді қалай түзетеміз?» деген сұрақ жиі пайда болады. Жобалау каталогтарында желдеткіш параметрлері көбіне стандартты шарттарда (мысалы, теңіз деңгейіне жақын, 20 °C температурада, қалыпты атмосфералық қысымда) беріледі. Ал нақты шахтада тереңдік артқан сайын қысым мен температура өзгереді, бұл ауа тығыздығына және, сәйкесінше, желдеткіштің дамытатын қысымы мен қажетті қуатына әсер етеді. Сондықтан терең шахталар үшін Q, P, N параметрлерін түзету инженерлік міндет болып табылады.
Алдымен тереңдік пен температураның ауа тығыздығына әсерін түсініп алу керек. Атмосфералық қысым биіктікке байланысты өзгеретіні белгілі: теңіз деңгейінен төменірек кен орындарында қысым жоғарырақ, ал биік таулы өңірлерде төменірек болады. Шахта тереңдеген сайын жер асты температурасы, әдетте, көтеріледі; жылы ауа тығыздығы салқын ауаға қарағанда төмен болады. Тығыздық ρ өзгергенде, желдеткіштің дамытатын статикалық және толық қысымы, сондай-ақ ағынды тасымалдау үшін қажет механикалық қуат та өзгереді, өйткені бұл шамалар ρ-ға тәуелді.
Практикада түзету шамамен мына логика бойынша жасалады. Каталогта көрсетілген қысым Pкат және қуат Nкат стандартты тығыздыққа ρ0 қатысты беріледі. Егер нақты жұмыс жағдайында ауа тығыздығы ρ1 болса, қысым мен қуатты ρ1/ρ0 коэффициенті арқылы түзетуге болады. Мысалы, егер тереңдік пен температура нәтижесінде ауа тығыздығы 10–15% төмендесе, желдеткіштің сол геометриялық параметрлерінде дамытатын қысымы да шамамен сондай пайызға төмендейді, ал қажетті механикалық қуат сәйкесінше түзетіледі. Бұл есепті нақты формулалармен және стандарттарға сүйене отырып инженер жасайды.
Терең шахталарда тағы бір маңызды фактор – температураның жоғарылауы желдеткіш құрылымына және моторға түсетін термиялық жүктеме. Температура көтерілгенде ауа тығыздығы азайғанымен, мотор мен мойынтіректердің салқындатуы қиындайды. Сондықтан жобалауда тек аэродинамикалық параметрлерді түзетіп қана қоймай, материалдардың, майлау жүйесінің және оқшаулама класының температураға төзімділігін де есепке алған жөн. Кей жағдайда арнайы жоғары температураға арналған серияларды немесе қосымша салқындату шараларын қолдану талап етіледі.
Тереңдікке түзету параметрлері әр елдің нормаларында немесе салалық нұсқаулықтарда көрсетілуі мүмкін. Мысалы, белгілі бір диапазонда тереңдегенде, есептік қысым мен қуатқа қосымша коэффициенттер пайдаланылады немесе шахта ішіндегі температура мен қысымға негізделген нақты формулалар қолданылады. Инженер осы нормаларға сүйене отырып, желдеткіштің паспорттық мәндерін нақты шахта жағдайына келтіреді: Q жобалық мәні өзгеріссіз қалуы мүмкін, ал P және N түзетіледі.
Жұмысқа енгізілгеннен кейін де тереңдік/температура әсерін практикалық өлшеулермен тексеру маңызды. Манометрлер мен ағын өлшеу құралдарының көмегімен нақты Q мен P анықталып, жобалық мәндермен салыстырылады. Егер айырмашылық тым үлкен болса, қалақ бұрышын түзету, айналу жылдамдығын өзгерту (жиілік түрлендіргіш арқылы) немесе басқа модельге ауысу қажет болуы мүмкін. Терең шахталарда бұл – өндірістің кеңеюіне қарай жиі қайталанатын процесс.
Қорытындылай келе, тереңдік пен температураның әсерін елемеу – желдеткішті «каталог бойынша» таңдаудың ең жиі қателіктерінің бірі. Нақты ауа тығыздығын есептеп, қысым мен қуатты ρ1/ρ0 коэффициенті арқылы түзету, температураға төзімділік пен салқындату шарттарын бағалау – терең шахталарға арналған желдеткішті таңдауда міндетті қадамдар. Осы түзетулерді дұрыс қолдану вентиляция жүйесінің қауіпсіз және тиімді жұмысын қамтамасыз етеді.
