Далд уурхайн агааржуулалт нь олборлолтыг аюулгүй, үр ашигтай явуулах үндсэн нөхцөлийн нэг юм. Энэ нь зөвхөн газрын гүнд цэвэр агаар нийлүүлэхээр хязгаарлагдахгүй. Агаарын урсгалыг зохицуулах, аюултай хийн агууламжийг бууруулах, тоос болон дизелийн утааны тоосонцор (DPM)-ын өртөлтийг багасгах, гүн малталтын дулааныг зохицуулах, тогтвортой ажиллах орчин бүрдүүлэх зэрэг үүргийг хамарна.[3][4][6]
Олон уурхайд агааржуулалт нь цахилгаан эрчим хүчний томоохон хэрэглэгч болдог. Хэрэглээний хэмжээ нь шаардагдах агаарын зарцуулалт, сүлжээний эсэргүүцэл, агаарын алдагдал болон сэнсний ажлын горимоос хамаарна. Иймээс үр ашгийг зөвхөн нэг сэнсээр бус, нийт системийн түвшинд үнэлэх хэрэгтэй. Нийт хэрэглээнд эзлэх хувь, боломжит хэмнэлтийг уурхай бүрийн бодит өгөгдлөөр тогтоохоос бус, бүх уурхайд ижил хувь хэмжээ хэрэглэж болохгүй.[4][5]
Далд уурхайн агааржуулалт гэж юу вэ?
Далд уурхайн агааржуулалт гэдэг нь агаарын чанар, ажлын нөхцөлийг зохих түвшинд байлгахын тулд малталтуудаар агаарыг зохион байгуулалттай урсгах үйл явц юм. Цэвэр агаар нь нэвтрэлтийн мөргөцөг, олборлолтын хэсэг болон хүмүүс ажиллаж буй бусад бүсэд хүрч, бохир агаар нь тусгайлан төлөвлөсөн зайлуулах замаар гарах ёстой. Агааржуулалт нь амьсгалахад шаардлагатай агаараар хангахаас гадна хий, тоос, дизель хөдөлгүүрийн ялгаруулалт, дулааныг хянахад тусалдаг. Метан ялгарах эрсдэлтэй уурхайд энэ эрсдэлийг зураг төсөл, хяналтад тусгайлан тооцно.[3][4]
Зураг 1. Далд уурхайн сорох агааржуулалтын хялбаршуулсан схем: цэвэр агаарыг малталтуудад хуваарилж, бохир агаарыг ерөнхий агааржуулалтын сэнсээр гадарга руу гаргана. Схем нь үндсэн зарчмыг харуулах бөгөөд бүх уурхайн бодит зохион байгуулалтыг төлөөлөхгүй.
Тиймээс далд уурхайн агааржуулалт нь дан тоног төхөөрөмж сонгох ажил биш, харин бүхэл системийн инженерийн шийдэл юм. Агаарын хэмжээ, оруулах ба зайлуулах малталтын зохион байгуулалт, эсэргүүцэл, алдагдал, хэмжилт хяналт болон уурхайн ажлын нөхцөл нь сүлжээний нийт ажиллагаанд нөлөөлнө.[4]
Далд уурхайн агааржуулалтын тулгамдсан асуудлууд
Эрчим хүчний өндөр хэрэглээ
Сэнс нь агаарыг урт малталт, хоолойгоор хөдөлгөж, сүлжээний эсэргүүцлийг даван туулах шаардлагатай. Зарим тохиолдолд асуудал нь агаарын нийт хэмжээ бага байгаад бус, түүнийг үр ашиггүй хуваарилж байгаад оршино. Даралтын их алдагдал, агаарын алдагдал, сүлжээний тэнцвэргүй хуваарилалт, уян хатан бус ажлын горим нь хэрэгтэй хэсэгт агааржуулалтыг сайжруулахгүйгээр сэнсний цахилгаан хэрэглээг өсгөж болно.[4]
Аюултай хий, тоос болон дизелийн утааны тоосонцрын өртөлт
Уулын ажил, дизель хөдөлгүүртэй тоног төхөөрөмжөөс агаарт хий, тоосонцор ялгардаг. Дизелийн утаа нь зөвхөн нэг төрлийн бохирдуулагч биш тул хяналтыг нэг үзүүлэлтээр хязгаарлаж болохгүй. NIOSH-ийн техникийн гарын авлагад агааржуулалтыг тоног төхөөрөмжийн болон өртөлтийн хяналтын бусад арга хэмжээтэй нэгтгэхийг тайлбарласан. Монгол Улсад ийм арга хэмжээг ажлын байрны эрсдэлийн болон хөдөлмөрийн нөхцөлийн үнэлгээтэй уялдуулна.[2][3]
Гүн малталтын халуун орчин
Олборлолтын гүн нэмэгдэхэд чулуулгаас ялгарах дулаан, халуун гүний ус нь малталтын дулааны ачааллыг нэмэгдүүлж болзошгүй. Агааржуулалт энэ дулааны тодорхой хэсгийг зайлуулах боловч нөхцөлөөс шалтгаалан нэмэлт хөргөлт шаардлагатай байж болно. Дулааны эрсдэлийг зөвхөн уурхайн гүнээр бус, агаарын температур, чийгшил, хөдөлгөөн болон тухайн хэсгийн ажлын нөхцөлтэй хамт үнэлнэ.[6][8]
Малталтын өөрчлөлт ба агаарын хэрэгцээний хэлбэлзэл
Шинэ мөргөцөг нээх, олборлолтын хэсгийг шилжүүлэх, малталтын урт нэмэгдэх, тоног төхөөрөмжийн байрлал өөрчлөгдөхөд агаарын хэрэгцээ мөн өөрчлөгдөнө. Иймээс нэг удаа тогтоосон агааржуулалтын горим нь бүх үе шатанд тохирохгүй байж болно. Хэрэгцээнд суурилсан агааржуулалт (VoD) нь бодит үйл ажиллагаа, агаарын орчны өгөгдөлд үндэслэн агаарын зарцуулалтыг тохируулах арга бөгөөд аюулгүй ажиллагааны шаардлагыг үргэлж хадгалах ёстой.[5]
Монголын төслийн жишээ: Оюу толгойн 2025 оны 3 дугаар сарын 20-ны мэдээлэлд 2024 оны ажлын дүнг танилцуулахдаа 3, 4-р босоо амны агааржуулалтын систем ашиглалтад орсныг дурдсан. Энэ нь агааржуулалтын дэд бүтцийг уурхайн хөгжүүлэлттэй уялдуулах бодит жишээ болохоос бүх уурхайд ижил зохион байгуулалт хэрэглэх үндэслэл биш.[7]
Уурхайн агааржуулалтын практик шийдлүүд
Агааржуулалтын шийдлийг тогтсон нэг загвараар бус, төслийн бодит нөхцөлд үндэслэн боловсруулна. Шаардагдах агаарын зарцуулалт, даралтын алдагдал, сүлжээний эсэргүүцэл, цэвэр агаар оруулах болон бохир агаар зайлуулах зам, хий ба тоосны эрсдэл, уурхайн гүн, дулааны нөхцөл, ирээдүйн малталтын өөрчлөлтийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай.[4]
Монгол Улсад хэрэгжүүлэх төслийн хувьд: хүдрийн далд уурхайн аюулгүй байдлын дүрмийг 2025 оны 1 дүгээр сарын 10-ны А/06, А/04 дүгээр хамтарсан тушаалаар шинэчилсэн. Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай хуулийн эрсдэлийн үнэлгээний шаардлагыг мөн харгалзана. Хүдрийн уурхайн дүрмийг нүүрсний болон бусад төрлийн уурхайд ялгалгүй хэрэглэхгүй; тухайн уурхайд хамаарах дүрэм, стандарт, батлагдсан зураг төслийг тусад нь нягтална.[1][2]
Агаарын хуваарилалт ба даралтын алдагдлын хяналт
Үр дүнтэй агааржуулалт нь агаарыг зөв хуваарилахаас эхэлнэ. Цэвэр агаар идэвхтэй ажлын хэсэгт хүрч, бохир агаар төлөвлөсөн зайлуулах замаар гарах ёстой. Хаалга, тусгаарлах хаалт, агааржуулах хоолойн битүүмжлэл болон сүлжээний эсэргүүцлийг анхаарснаар шаардлагатай хэсэгт хүрэхээс өмнө агаар алдагдахыг багасгана. Талбайн хэмжилтээр баталгаажуулсан сүлжээний тооцоо нь хүндрэлтэй хэсгийг илрүүлж, өөрчлөлтийн үр нөлөөг үнэлэхэд тусална.[4]
Хий, тоос болон DPM-ийн хяналт
Дизель төхөөрөмж, тоос үүсэх ажил эсвэл аюултай хийтэй орчинд агааржуулалтыг өртөлт бууруулах цогц арга хэмжээний нэг хэсэг болгон төлөвлөнө. Цэвэр агаарыг хүмүүс ажиллаж буй хэсэгт хүргэж, бохир агаарыг ажлын бүс рүү дахин оруулахгүйгээр зайлуулах шаардлагатай. Үүнийг тоног төхөөрөмжийн засвар үйлчилгээ, утаа цэвэрлэгээ, тоосыг үүсэх эх үүсвэр дээр нь бууруулах арга хэмжээ, хэмжилт хяналттай хослуулна.[2][3]
Гүн уурхайн дулааны горимыг зохицуулах
Дулааны ачаалал ихтэй хэсгүүдийг тодорхойлж, төлөвлөсөн агааржуулалт хангалттай эсэхийг үнэлнэ. Агаарын зарцуулалтыг температур, чийгшил болон чулуулгийн, усны, тоног төхөөрөмжийн дулаантай хамт тооцох хэрэгтэй. Шаардлагатай тохиолдолд нэмэлт агаар хөргөлт болон дулааны эх үүсвэрийг хязгаарлах шийдлийг сонгоно. Зөвхөн сэнсний чадлыг өсгөх нь ажлын нөхцөл шаардлага хангана гэсэн баталгаа биш.[6][8]
Хэрэгцээнд суурилсан агааржуулалт, хэмжилт ба удирдлага
VoD нь системийг байнга ижил горимоор ажиллуулахын оронд агаарын зарцуулалтыг уурхайн бодит үйл ажиллагаа, орчны нөхцөлтэй уялдуулдаг. Үүнд давтамж хувиргагч, агаарын хэмжилтийн цэг, орчны мэдрэгч болон удирдлагын систем ашиглаж болно. Өгөгдөлд тулгуурласан тохируулга нь илүүдэл хэрэглээг бууруулах боломжтой ч аюулгүй ажиллагаанд шаардлагатай агаарын хэмжээг үндэслэлгүйгээр багасгаж болохгүй.[5]
Өмнийн говийн гүний уурхайн институтын (SGUMMI) агааржуулалтын сургалтын хөтөлбөрт сүлжээний загварчлал, хэмжилт хяналт, дулааны горим болон VoD багтдаг. Энэ нь Монгол дахь мэргэжлийн сургалтын эх сурвалж бөгөөд аль нэг уурхайд бүрэн VoD систем нэвтрүүлсэн, эсвэл тодорхой хувь хэмнэсэн гэсэн нотолгоо биш.[4]
Механик агааржуулалтын бүрэлдэхүүн хэсгүүд
Механик агааржуулалтын иж бүрэн шийдэлд агаарын урсгалын төлөвлөлт, хэмжилт, удирдлага болон агааржуулалтын тоног төхөөрөмжийн сонголт уялдаатай ажиллах шаардлагатай. Төслөөс хамааран ерөнхий агааржуулалтын сэнс, агааржуулах хоолойтой хэсгийн агааржуулалтын сэнс, хэмжилтийн цэг, удирдлагын төхөөрөмж, давтамж хувиргагч, орчны мэдрэгч ашиглана. Ерөнхий болон хэсгийн сэнс нь нийт сүлжээний бүрэлдэхүүн болохоос агааржуулалтын бүх шийдлийг дангаараа орлохгүй.[4]
Агааржуулалтыг үнэлэхэд шаардлагатай төслийн мэдээлэл
Шинэ систем төлөвлөх эсвэл одоо ашиглаж буй агааржуулалтыг үнэлэхдээ дараах мэдээллийг бэлтгэх нь тустай:
Ажлын хэсэг бүрд шаардагдах агаарын зарцуулалт.
Тооцоолсон даралтын алдагдал болон сүлжээний эсэргүүцэл.
Уурхайн гүн, агаарын температур болон чийгшлийн нөхцөл.
Хий, тоос, дизелийн утааны тоосонцрын эрсдэл.
Малталтын зохион байгуулалт, цаашдын өргөтгөлийн чиглэл.
Цэвэр агаар оруулах болон бохир агаар зайлуулах малталтын байрлал.
Дизель тоног төхөөрөмжийн тоо, байршил, ажиллах горим.
Цахилгаан хангамж болон удирдлагын шаардлага.
Төслийн үнэн зөв мэдээлэл, төлөөлөх чадвартай хэмжилтийн өгөгдөлд үндэслэн агаарын хуваарилалтыг сайжруулах, сүлжээг оновчлох боломжтой. Сонгосон шийдлийг хариуцсан мэргэжлийн инженерээр хянуулж, тухайн уурхайд хамаарах аюулгүй ажиллагааны шаардлагатай тулган шалгана.[1][2][4]
Уурхайн агааржуулалтын түгээмэл асуултууд
Далд уурхайд хэрэгцээнд суурилсан агааржуулалт гэж юу вэ?
Хэрэгцээнд суурилсан агааржуулалт (VoD) нь уурхайн бодит үйл ажиллагаа, агаарын орчны нөхцөлд тохируулан агаарын зарцуулалтыг өөрчилдөг удирдлагын арга юм. Сэнсний ажиллагаа, хэмжилт болон удирдлагыг уялдуулж, шаардлагатай агаарын хэмжээ, чанарыг хадгалах үед илүүдэл эрчим хүчний хэрэглээг бууруулах боломжтой. Эрчим хүч хэмнэхийн тулд аюулгүй ажиллагаанд шаардагдах агаарын хэмжээг үндэслэлгүйгээр бууруулж болохгүй.[5]
Агааржуулалт дизелийн утааны тоосонцрыг бууруулахад хэрхэн тусалдаг вэ?
Агааржуулалт нь цэвэр агаар нийлүүлж, дизель хөдөлгүүртэй тоног төхөөрөмжийн ялгаруулалтын агууламжийг бууруулан, бохир агаарыг зайлуулах малталтаар гадагшлуулдаг. Ингэснээр ажлын бүс дэх дизелийн утааны тоосонцор (DPM)-ын хэмжээг багасгахад тусална. Үүнийг хөдөлгүүрийн засвар үйлчилгээ, утаа цэвэрлэгээ болон ажилтны өртөлтийн үнэлгээтэй хослуулах шаардлагатай; зөвхөн агаарын зарцуулалтыг нэмэгдүүлэх нь эдгээр арга хэмжээг орлохгүй.[3]
Гүн уурхайд халуун орчныг хянах нь яагаад чухал вэ?
Гүн уурхайд чулуулгаас ялгарах дулаан болон халуун гүний ус нь малталтын дулааны ачааллыг нэмэгдүүлж болзошгүй. Агааржуулалт энэ дулааны тодорхой хэсгийг зайлуулдаг боловч үр дүн нь агаарын зарцуулалт, температур, чийгшил болон дулааны эх үүсвэрээс хамаарна. Агааржуулалт дангаараа хангалтгүй үед нэмэлт хөргөлт болон ажилтанд ирэх дулааны ачааллыг бууруулах арга хэмжээг үнэлнэ.[6][8]
Уурхайн агааржуулалтын эрчим хүчний үр ашиг яагаад чухал вэ?
Уурхайн агааржуулалтын сэнсүүд удаан хугацаагаар ажилладаг тул сүлжээний эсэргүүцэл, агаарын алдагдал, сэнсний ажлын горим нь цахилгаан хэрэглээнд нөлөөлдөг. Аюулгүй агааржуулалтын шаардлагыг хангахын зэрэгцээ сүлжээг оновчлох, тоног төхөөрөмжийн ажиллагааг бодит хэрэгцээнд нийцүүлэх нь илүүдэл хэрэглээг бууруулахад тусална. Бодит хэмнэлтийг тухайн уурхайн хэмжилт болон ашиглалтын өгөгдлөөр тогтоох ёстой.[4][5]
Дүгнэлт
Далд уурхайн агааржуулалт нь аюулгүй байдал, ажлын орчин болон ашиглалтын зардалд нөлөөлөх системийн түвшний инженерийн асуудал юм. Үр дүнтэй шийдэлд агаарын хуваарилалт, даралтын алдагдал, хий ба дизелийн утааны тоосонцрын хяналт, гүний дулаан болон өөрчлөгдөх агаарын хэрэгцээг хамтад нь авч үзнэ. Систем нь зөвхөн өнөөгийн нөхцөлд бус, уурхайн цаашдын хөгжүүлэлтэд нийцэх уян хатан байдалтай байх шаардлагатай.
Шинэ агааржуулалт төлөвлөх эсвэл одоо байгаа системийг үнэлэхдээ нэг үзүүлэлтэд төвлөрөхийн оронд агаарын хэрэгцээ, сүлжээний эсэргүүцэл, дулааны нөхцөл болон бохирдуулагчийн эрсдэлийг хамтад нь шалгах нь чухал.
Далд уурхайн агааржуулалтын төсөлд дэмжлэг хэрэгтэй юу?
Төслийн шаардагдах агаарын зарцуулалт, даралтын алдагдал, уурхайн гүн болон ажиллах нөхцөлийн мэдээллээ ирүүлнэ үү. Системийг цогцоор нь авч үзэх нь агаарын хуваарилалт болон тохирох агааржуулалтын тоног төхөөрөмжийн хувилбаруудыг үнэлэхэд тусална.
Ашигласан эх сурвалж
Монголын эрх зүйн баримт бичиг, уурхайн төслийн мэдээлэл, сургалтын материал болон олон улсын техникийн эх сурвалжийг доор тусад нь тэмдэглэв. Хүдрийн болон нүүрсний уурхайн шаардлагыг адилтгаж болохгүй. Төслийн шийдвэр гаргахын өмнө холбогдох дүрэм, стандартын хүчин төгөлдөр хувилбарыг шалгана.
