Далд уурхайн агааржуулалт

Далд уурхайн агааржуулалт гэж юу вэ?

Далд уурхайн агааржуулалт гэдэг нь малталт, ажлын байранд агаарын зохистой найрлага, дулааны нөхцөл, ажиллах орчныг бүрдүүлэхийн тулд агаарын хөдөлгөөн, хуваарилалтыг зохион байгуулахыг хэлнэ. Цэвэр агаарын орох урсгалыг ажилтнууд байрлаж, ажил явагдаж буй хэсэгт хүргэнэ. Бохирдуулагч бодис, илүүдэл дулаан, чийг агуулсан агаарыг зориулалтын гарах замаар уурхайгаас гадагшлуулна.

Систем нь ихэвчлэн дараах хэсгүүдээс бүрдэнэ:

• газрын гадаргатай холбогдох амсар, босоо ба налуу ам, уруудам, түвшнүүдийг холбосон өгсөх малталт болон уурхайн агаар дамжих зам;

• цэвэр агаар оруулах, бохир агаар гаргах урсгалын зам;

• олборлолтын болон бэлтгэл хэсгүүдэд агаарыг хуваарилах салаалалт;

• агаарын хаалт, хаалга, тохируулагч, битүүмжлэх байгууламж, урсгалуудыг холилдуулахгүй огтлолцуулах агааржуулалтын гүүр болон бусад байгууламж;

• мухар малталт болон тухайн ажлын байрыг агааржуулах хоолой;

• ерөнхий агааржуулалтын тоног төхөөрөмж, зөвшөөрөгдөх тохиолдолд сүлжээний даралт нэмэгдүүлэх сэнс, хэсэгчилсэн агааржуулалтын төхөөрөмж;

• агаарын зарцуулалт, даралт, хийн найрлага, температур, чийгшил болон төхөөрөмжийн байдлыг хэмжих, хянах хэрэгсэл.

Эдгээрийг нэг систем болгон үнэлнэ. Газрын гадаргад хэмжсэн нийт агаарын зарцуулалт нь алслагдсан мөргөцөгт хүрэх агаарыг дангаараа илэрхийлэхгүй. Салбарын эсэргүүцэл, алдагдал, тохируулагчийн байрлал, хоолойн бүрэн бүтэн байдал бодит нийлүүлэлтэд нөлөөлнө. Монгол Улсын 2025 онд баталсан «Хүдрийн далд уурхайн аюулгүй байдлын дүрэм»-ийн агааржуулалтын бүлэгт ерөнхий болон бэлтгэл малталтын агааржуулалт, хэмжилт, агааржуулалтын төлөвлөгөөг тус тус авч үзсэн байдаг.^[1]

Зураг 1. Сорох аргаар ажиллах далд уурхайн агааржуулалтын хялбарчилсан схем. Цэвэр агаар ажлын түвшнүүдэд хуваарилагдаж, бохир агаар гарах замаар газрын гадарга дахь ерөнхий агааржуулалтын сэнс рүү чиглэнэ. Энэ нь тайлбарлах зориулалттай схем бөгөөд бодит малталт, төхөөрөмжийн байршил уурхай бүрд өөр байна.

Уурхайн агааржуулалтын сүлжээ хэрхэн ажилладаг вэ?

Сүлжээний агаар орох болон гарах талын хооронд үүсэх даралтын зөрүү агаарыг хөдөлгөнө. Энэ зөрүү нь босоо ам, налуу ба хэвтээ малталт, түвшнүүдийг холбосон өгсөх малталт, хоолой, тохой, салаалалт, нийлэлт, агаар тохируулах байгууламж, гадаргын холболтуудын даралтын алдагдлыг даван туулахад хүрэлцэх ёстой.

Хялбарчилсан схемийг таван үе шатаар тайлбарлаж болно:

1. Агаар уурхайд орно. Цэвэр агаарыг босоо ам, хэвтээ амны амсар, уруудам эсвэл зориулалтын бусад орох нүхээр сорох буюу шахаж оруулна.

2. Үндсэн урсгалыг хуваарилна. Нийт агаарыг ажлын түвшин, олборлолтын хэсэг, засварын байр, хүний явуулын зам, ус татах байгууламж болон бусад хэсгийн хэрэгцээнд тохируулан хуваана.

3. Агаар ажлын байранд хүрнэ. Орох ба гарах зам нь нэвт холбогдсон хэсгийг ерөнхий урсгалаар агааржуулна. Харин нэвт урсах замгүй мухар малталт, нэвтрэлтийн мөргөцөгт ихэвчлэн хэсэгчилсэн агааржуулалтын сэнс, хоолой шаардлагатай.

4. Бохирдсон агаарыг гарах урсгалд нийлүүлнэ. Агаарыг бохирдол багатай хэсгээс бохирдуулагч бодис үүсэх газар руу, дараа нь гарах малталт руу чиглүүлнэ. Холбогдох шаардлагыг мөрдөж, боломжтой нөхцөлд өөр ажлын байранд байгаа ажилтнуудыг энэ агаарт дахин өртүүлэхгүй байхаар төлөвлөнө.

5. Агаар уурхайгаас гарна. Гарах урсгал нь агааржуулалтын босоо ам, өгсөх малталт, уурхайн амсар эсвэл газрын гадаргын сэнсний байгууламжаар дамжин гадагшилна.

Бодит сүлжээ нэг шулуун замаас бүрдэх нь ховор. Түүнд цуваа болон зэрэгцээ холбогдсон олон салбар бий. Хаалга нээгдэх, тохируулагч өөрчлөгдөх, шинэ малталт холбогдох, хуучин хэсгийг битүүмжлэх зэргээс агаарын алдагдлын зам ч өөрчлөгдөнө. Иймээс агааржуулалт нь нэг удаа суурилуулаад дуусах ажил биш, олборлолтын явцад тасралтгүй удирдах үйл ажиллагаа юм.

Ерөнхий агааржуулалт, хэсгүүдийн хуваарилалт, хэсэгчилсэн агааржуулалт ба даралт нэмэгдүүлэх сэнс

Уурхайн агааржуулалтын сүлжээ нь уурхайн нийт урсгал, хэсгүүдэд агаар хуваарилах зам, мухар малталтын хэсэгчилсэн агааржуулалтыг нэгтгэнэ. Зөвшөөрөгдсөн нөхцөлд тодорхой салбарт даралт нэмэгдүүлэх сэнс ашиглаж болно. Хэмжилт, хяналт, тохируулга нь эдгээрийн бодит ажиллагаа агааржуулалтын төлөвлөгөөтэй нийцэж байгаа эсэхийг тогтооно.

Ерөнхий агааржуулалт

Ерөнхий агааржуулалт нь уурхайн гол орох, гарах замын хооронд агаар хөдөлгөнө. Шаардлагатай зарцуулалт, даралт нь гүн, ашиглалтын систем, малталтын огтлол, машин тоног төхөөрөмж, хий-тоос ба дулааны ачаалал, цаашдын хөгжлөөс хамаарна. Гадаргын холболт, босоо ам, гол малталт, алдагдал болон гарах зам ажлын цэгт нөлөөлөх учраас ерөнхий агааржуулалтын сэнсийг сүлжээний тооцоонд үндэслэн сонгоно. Энд ерөнхий агааржуулалтын сэнсийг үндсэн сэнс гэж мөн нэрлэнэ. Сонголт хийсний дараа суурилуулах нөхцөлийг тусган дахин шалгана.

Хэсэг болон салбаруудын агаарын хуваарилалт

Ерөнхий урсгалыг олборлолтын болон үйлчилгээний хэсгүүдэд хуваарилна. Агаар тохируулагч нь өөрийн салбарын эсэргүүцлийг нэмэгдүүлэх замаар хуваарилалтыг өөрчилдөг болохоос нэмэлт нийт агаар бий болгодоггүй. Хэт их боомилох нь даралтын алдагдлыг өсгөж, бусад хэсгийн агаарыг багасгаж болно. Боломжтой бол малталтын огтлолыг сайжруулах, алдагдлыг бууруулах, гарах замыг богиносгох, зэрэгцээ зам нэмэх хувилбарыг урт хугацааны шийдэл болгон харьцуулна.

Хэсэгчилсэн агааржуулалт

Мухар малталт нь агаар нэвт урсах бүрэн замгүй тул ихэвчлэн хоолойтой хэсэгчилсэн агааржуулалт шаарддаг. Ерөнхий сүлжээнээс хангалттай цэвэр агаар авч, шахах аргаар мөргөцөгт хүргэх эсвэл сорох аргаар мөргөцгийн ойролцоогоос зайлуулах ёстой. Бохир агаарыг дахин сорогдохгүйгээр гаргана. Шахах, сорох, хосолсон аргыг доор тайлбарлах бөгөөд тоног төхөөрөмжийн харьцуулалтыг уурхайн агааржуулалтын сэнсний заавраас үзэж болно.

Даралт нэмэгдүүлэх сэнс ба сүлжээний харилцан нөлөө

Энэ өгүүлэлд сүлжээний тодорхой хэсэгт даралт нэмж өгдөг төхөөрөмжийг даралт нэмэгдүүлэх сэнс гэж нэрлэнэ. Энэ нь хоолойгоор нэвтрэлтийн мөргөцөг агааржуулах хэсэгчилсэн агааржуулалтын сэнстэй ижил үүрэгтэй биш. Ашиглах боломжийг холбогдох дүрэм, батлагдах шаардлагатай агааржуулалтын төлөвлөгөөнд тулгуурлан тогтооно. Үндсэн сэнстэй хамт ажиллах байдал, холбогдсон салбарын даралт, бохир агаар дахин эргэлдэх эрсдэл, шаардлагатай тойрох зам, зогсолтын үеийн урсгал, удирдлага, хяналтыг хамтад нь үнэлнэ. Энэ нэр нь төхөөрөмжийн үүргийг тайлбарласан бөгөөд тусдаа хууль зүйн ангилал тогтоосон хэрэг биш юм.

Шаардлагатай агаарын зарцуулалт ба даралтыг тогтоох

Агааржуулалтыг үнэлэхдээ дараах хоёр асуултыг тусад нь авч үзнэ:

1. Ажлын байр, ажиллагааны горим бүрд хэр хэмжээний агаар шаардлагатай вэ?

2. Тэр агаарыг төлөвлөсөн замаар урсгахад ямар даралт хэрэгтэй вэ?

Шаардлагатай агаарын зарцуулалтыг хяналтад авах аюултай хүчин зүйлс болон гүйцэтгэх ажлаас хамааруулан тодорхойлно. Ажилтны тоо, дизель техник, хий ялгаралт, тэсэлгээний хий, тоос, дулаан, чийг, аккумулятор цэнэглэх байр, засварын цех, технологийн ялгаруулалтыг хамруулна. Дүрэм болон агааржуулалтын төлөвлөгөөнд агаарын хамгийн бага хэмжээ, хурдыг тогтоосон байж болно. Хэсэг бүрийн тооцоог тодорхойлох хүчин зүйл, зэрэг явагдах ажлын бодит хослолыг үнэлнэ. Зөвхөн бүх сэнсний нийт зарцуулалтад үндэслэж болохгүй. Монгол Улсын хүдрийн далд уурхайн дүрмийн 100 дугаар заалтад заасан хүчин зүйлсээр шаардлагатай цэвэр агаарын хэмжээг тус тусад нь тооцож, хамгийн их утгыг авах зарчмыг тусгасан.^[1]

Доорх үндсэн хамаарлууд нь зарцуулалт, даралтын өгөгдлийг цэгцлэхэд зориулагдсан. Эдгээр нь бодит хэмжилтээр шалгасан сүлжээний загвар, тухайн уурхайн эрсдэлийн үнэлгээ, зохих журмаар боловсруулж батлуулах шаардлагатай агааржуулалтын төлөвлөгөөг орлохгүй.

Агаарын зарцуулалт ба хурд

Агаар дамжих замын тодорхой огтлолд дараах үндсэн хамаарал үйлчилнэ:

Q = A × v

• Q — агаарын зарцуулалт буюу нэгж хугацаанд өнгөрөх агаарын эзлэхүүн; ихэвчлэн m³/s-ээр илэрхийлнэ.

• A — агаар бодитоор нэвтрэх чөлөөт хөндлөн огтлолын талбай, m².

• v — тухайн огтлол дахь агаарын дундаж хурд, m/s.

Энэ хамаарал агааржуулалтын хэмжилтийн үндэс болдог. Огтлолын талбайг найдвартай тогтоогоогүй бол хурд хэмжсэн ч агаарын зарцуулалтыг зөв гаргахгүй. Жигд бус огтлолын нэг цэгийн хурд дундаж хурдыг заавал төлөөлөхгүй. Хэмжилтийн арга, цэгийн байрлал, огтлолын хэмжээ, багажийн төлөв, шалгалт тохируулга болон шаардлагатай засварын коэффициентийг журам, бүртгэлд тодорхой заана.

Салаалах ба нийлэх зангилааны агаарын баланс

Тогтсон горимд, харьцуулж буй салбаруудын агаарын нягт ойролцоо бол зангилаанд орж буй эзлэхүүний урсгалын нийлбэр гарах урсгалын нийлбэртэй тэнцэнэ. Тогтоосон агаарын алдагдлыг балансад хамруулж, үлдсэн зөрүүг хэмжилтийн тодорхойгүй байдалтай харьцуулан үнэлнэ:

ΣQ_in ≈ ΣQ_out

Хэмжих цэгүүдийн агаарын нягт мэдэгдэхүйц ялгаатай бол массын урсгалаар баланс гаргах эсвэл эзлэхүүний урсгалыг ижил лавлах нөхцөлд шилжүүлнэ. Томьёоны in, out нь тухайн зангилаанд орох, түүнээс гарах чиглэлийг заана.

Агаарын баланс нь түвшний оролт, хэсгүүдийн салаалалт, гарах урсгалын нийлэлт, хэсэгчилсэн агааржуулалтын холболтод хэрэгтэй. Тайлбарлагдахгүй их зөрүү нь алдагдал, бүртгээгүй холболт, буруу сонгосон хэмжих цэг эсвэл сүлжээний өөр өөр горимын хэмжилтийг харьцуулснаас үүсэж болно.

Сүлжээний эсэргүүцэл ба даралтын алдагдал

Агааржуулалтын сүлжээний нэг салбарын даралтын алдагдлыг хялбарчилсан байдлаар дараах хамаарлаар илэрхийлдэг:

ΔP = R × Q²

• ΔP — салбарын даралтын алдагдал, ихэвчлэн Pa.

• R — салбарын эквивалент аэродинамик эсэргүүцэл; нэгж нь жишээлбэл Pa/(m³/s)² эсвэл N·s²/m⁸.

• Q — салбараар өнгөрөх агаарын зарцуулалт, ихэвчлэн m³/s.

Энэ квадрат хамаарал нь малталтын геометр, агаарын нягтыг тогтоосон турбулент урсгалын ойролцоо загвар юм. Огтлол, гадаргын барзгаршил, саад, тохируулагчийн байрлал, нягтын нөхцөл өөрчлөгдвөл эсэргүүцлийг дахин үнэлнэ.

Томьёон дахь R нь авч үзэж буй салбарын нийт эквивалент эсэргүүцлийг илэрхийлнэ. Уурхайн агааржуулалтын бүтээлүүдэд үүнийг Аткинсоны эсэргүүцэл гэж мөн нэрлэдэг. Тоон утгыг нэгжийн систем, нягтыг тооцсон нөхцөлтэй нь хамт тайлбарлана. Энд заасан төлөв дэх нягтын нөлөөг R-д багтаасан. R нь үрэлтийн коэффициент өөрөө биш бөгөөд нягтыг тусад нь үржүүлэгчээр оруулсан өөр тодорхойлолтын эсэргүүцэлтэй хөрвүүлэлтгүйгээр сольж болохгүй.

Эквивалент эсэргүүцэлд замын урт, периметр, огтлолын талбай, барзгаршил, саад, тохой, холболт, тохируулагч болон бусад хэсгийн нөлөө багтана. Малталтын огтлол багасах, эвдрэхэд шаардлагатай даралт ихсэж болно. Иймээс зөвхөн зураг дээрх нэрлэсэн хэмжээг бус, бодит агаар нэвтрэх огтлол, малталтын байдлыг шалгана.

Эсэргүүцэл тогтмол байвал агаарын зарцуулалтыг хоёр дахин өсгөхөд даралтын алдагдал ойролцоогоор дөрөв дахин нэмэгдэнэ. Энэ нөхцөлд агаарт өгөх онолын чадал Q × ΔP ойролцоогоор найм дахин өснө. Сэнс, хөдөлгүүр, дамжуулгын үр ашгийг хараахан оруулаагүй тул бодит цахилгаан хэрэглээ яг тэр хэмжээгээр өснө гэсэн үг биш. Тиймээс даралтыг тасралтгүй нэмэхээс илүү гол нарийсалтыг арилгах, тохиромжтой зэрэгцээ зам гаргах нь үр дүнтэй байж болно.

Даралтын төрөл, зарцуулалтын лавлах нөхцөл ба агаарын нягт

Төслийн өгөгдөлд статик эсвэл нийт даралтын алийг ашиглаж байгаа, хаана хэмжсэнийг заана. Даралтын зөрүүг өгөхдөө хоёр хэмжих цэг болон цэг тус бүрд ямар даралт хэмжсэнийг тодорхойлно. Сэнсний оролт, гаралтын хоорондох даралтын өсөлтийг нэг салбарын даралтын алдагдалтай харьцуулахын өмнө даралтын тодорхойлолт, хэмжих байрлал, нягтын нөхцөл нийцсэн эсэхийг шалгана.

Агаарын зарцуулалт нь уурхайн бодит нөхцөл дэх эзлэхүүний урсгал уу, эсвэл тогтоосон лавлах нөхцөлд шилжүүлсэн утга уу гэдгийг тэмдэглэнэ. Ижил эргэлтийн давтамж, харгалзах аэродинамик горимд сэнсний даралтын өсөлт, агаарт өгөх чадал нь нягтаас хамаарна. Бодит хэмжилтийг үзүүлэлтийн муруй, хүлээн авах туршилтын өгөгдөлтэй харьцуулахдаа өндөршил, температур, чийгшил, атмосферийн даралтыг тооцно.

Дараах өгөгдлийг ижил суурь нөхцөлгүйгээр харьцуулж болохгүй

• сэнсээр өнгөрөх агаарын зарцуулалт ба шахах хоолойн гаралтын амсарт хүрсэн эсвэл сорох хоолойн сорох амсраар авсан бодит зарцуулалт;

• статик, нийт даралтын хэмжилт ба хэмжих цэг, даралтын төрөл нь тодорхойгүй даралтын зөрүү;

• бодит нөхцөл дэх эзлэхүүний урсгал ба стандарт эсвэл өөр лавлах нөхцөлд шилжүүлсэн урсгал;

• сүлжээний загварын тооцоо ба өөр холболт, төхөөрөмжийн өөр тохируулгатай үед авсан хэмжилт.

Агаарын замын цуваа ба зэрэгцээ холболт

Цуваа холбогдсон хэсгүүдийн хооронд агаарын алдагдалгүй, нягт ойролцоо бол хэсэг бүрээр ижил зарцуулалт дараалан өнгөрнө. Энэ тохиолдолд эсэргүүцлүүдийг нэмнэ:

R_total = R_1 + R_2 + R_3 +...

Зэрэгцээ холболтод агаар хэд хэдэн замд хуваагдана. Салбарууд ижил хоёр зангилааг холбож, тус бүрд бие даасан даралтын эх үүсвэргүй, квадрат эсэргүүцлийн хамаарал биелж байвал:

1 / sqrt(R_total) = 1 / sqrt(R_1) + 1 / sqrt(R_2) + 1 / sqrt(R_3) +...

Энд sqrt(R) нь эсэргүүцлийн квадрат язгуур, R_total нь авч үзэж буй замуудын нийлбэр эквивалент эсэргүүцлийг илэрхийлнэ.

Ижил эсэргүүцэлтэй хоёр зэрэгцээ зам хоёулаа нээлттэй, зөв холбогдсон байвал нийлбэр эсэргүүцэл нь нэг замын эсэргүүцлийн дөрөвний нэг болно. Ийм зам шаардлагатай даралтыг бууруулж, ашиглалтыг уян хатан болгож болно. Харин нэг зам нарийсах, арчилгаа муудах эсвэл бохир агаарыг өөр ажлын байр руу оруулах тохиолдолд үр ашиг буурч, тухайн схем аюулгүй байдлын хувьд тохиромжгүй болж болно.

Агаарын алдагдал ба хэсэг газрын даралтын алдагдал

Ерөнхий сүлжээгээр хөдөлж буй бүх агаар зорьсон ажлын байранд хүрэхгүй. Эвдэрсэн хаалга, хаалт, битүүмжлэл, хоолойн залгаа эсвэл төлөвлөөгүй нүхээр агаар алдагдаж болно. Тохируулагч, огтлолын огцом өөрчлөлт, тохой, салаалалт, хамгаалалтын тор, дуу намсгагч, огтлол өөрчлөгдөх шилжилтийн холбоос даралтын нэмэлт алдагдал үүсгэнэ. Агаарын алдагдал нь урсгалын замыг өөрчилдөг бол үрэлт, хэсэг газрын эсэргүүцэл нь энергийн алдагдал үүсгэдэг. Сорох хоолойн завсраар гаднах агаар дотогш орох нь мөн агаарын алдагдалд хамаарна.

Иймээс системийг үнэлэхдээ дараах зарцуулалтыг ялгаж хэмжинэ:

• уурхайд орж буй агаар;

• хэсэг бүрд хүрч буй агаар;

• ажил явагдаж буй байр бүрд бодитоор хүрч буй агаар;

• шахах хоолойн гаралтын амсарт нийлүүлсэн эсвэл сорох хоолойн сорох амсраар авсан агаар;

• зориулалтын гарах замаар гадагшилж буй агаар.

Системийн эхний шаардлагатай зарцуулалт, даралт, ажиллагааны хүрээ, суурилуулах нөхцөлийг тогтоосны дараа уурхайн сэнс сонгох хуудсанд төрөл, загвар, муруй, хөдөлгүүр, удирдлагын хувилбарыг харьцуулна. Сонгосон төхөөрөмжийн үзүүлэлт, бодит угсралтын нөхцөлийг сүлжээний тооцоонд буцаан тусгаж, шаардлагатай бол анхны нөхцөлийг шинэчилнэ.

Агаар орох, ажлын хэсгээр дамжих, гарах замыг төлөвлөх

Агаарыг бохирдол багатай хэсгээс бохирдуулагчийн эх үүсвэр рүү чиглүүлэх

Уурхайн зохион байгуулалт боломж олгож байвал цэвэр агаар эхлээд ажилтнууд байгаа, бохирдол багатай хэсгээр дамжиж, дараа нь хий, тоос, дизелийн ялгаруулалт, тэсэлгээний утаа, дулаан үүсэх газарт хүрнэ. Бохирдсон агаарыг өөр ажлын байранд дахин ашиглахгүйгээр гарах урсгалд нийлүүлнэ. Ингэснээр ажилтнуудын давтан өртөлтийг багасгаж, хэвийн бус нөхцөлийг илрүүлэхэд дөхөм болдог.

Ажилтнуудтай ажлын байруудыг дараалуулан агааржуулахыг шууд зөвшөөрөгдсөн гэж үзэж болохгүй. Холбогдох дүрэм зөвшөөрч, агааржуулалтын төлөвлөгөөнд тусгасан тохиолдолд ч агаарын урсгалын дагуух дараагийн хэсэгт бохирдуулагч, дулаан, утаа, ослын нөлөө хэрхэн хүрэхийг тусгайлан үнэлнэ. Агаарын урсгалын дагуух өмнөх хэсэгт гал гарах, хий ялгарах нь дараагийн хэсгийг аюулд оруулж болно. Цуваа эсэргүүцэл тооцож болох нь тухайн схемийг ашиглах зөвшөөрөл гэсэн үг биш.

Урсгалын богино эргэлт ба бохир агаарын дахин эргэлтээс сэргийлэх

Агаарын урсгалын богино эргэлт гэдэг нь цэвэр агаар зорьсон ажлын хэсгийг дайрахгүйгээр төлөвлөөгүй, бага эсэргүүцэлтэй замаар гарах урсгалд шууд нийлэхийг хэлнэ. Харин бохир агаар дахин эргэлдэхэд гарах урсгалын нэг хэсэг цэвэр агаарын зам эсвэл хэсэгчилсэн агааржуулалтын сэнсний сорох талд буцаж орно. Аль ч тохиолдолд сэнсээр их агаар өнгөрч байгаа мэт боловч мөргөцөгт цэвэр агаар дутагдаж болно. Энд цахилгааны богино холболтыг бус, агаарын урсгалын замыг авч үзэж байна.

Түгээмэл шалтгаанууд:

• онгорхой орхисон эсвэл эвдэрсэн агааржуулалтын хаалга;

• хаалт болон битүүмжилсэн хэсгийн завсрын алдагдал;

• цэвэр агаар хүрэлцээгүй газарт хэсэгчилсэн агааржуулалтын сэнс байрлуулах;

• бохир агаар гаргах цэгийг хэсэгчилсэн системийн цэвэр агаар авах хэсгээс хангалттай тусгаарлаагүй байх;

• тохируулагчийн буруу байрлал эсвэл тохиргоо;

• орох ба гарах урсгалтай малталтуудын хооронд шинээр үүссэн холболт;

• салбаруудын даралтын харьцааг өөрчилсөн сэнсний ажиллагааны өөрчлөлт.

Агааржуулалтын байгууламжийг төлөвлөгөөний дагуу ашиглаж, арчлах

Хаалт, хаалга, тохируулагч, урсгалыг өөр өөр түвшинд огтлолцуулдаг агааржуулалтын гүүр, битүүмжлэл, тусгаарлах хана нь агаарыг чиглүүлж, урсгалуудыг салгана. Тэдгээрийн бодит байдал анхны зураг төслөөс дутахгүй чухал. Хаалт эвдрэх, хаалга онгорхой үлдэхэд алслагдсан хэсгийн агаарын хуваарилалт ч өөрчлөгдөж болно. Байгууламжийг үзлэгт хамруулж, агааржуулалтын зурагт тэмдэглэн, өөрчлөлт бүрийг зохих журмаар хянана.

Агаар тохируулагчийн өөрчлөлтийг анхааралтай үнэлнэ. Тухайн салбарын эсэргүүцлийг нэмэхэд түүний зарцуулалт буурч, өөр замд агаар дахин хуваарилагдаж болно. Гэхдээ нийт агаар шинээр үүсэхгүй; үр дүн нь бүх сүлжээ болон сэнсний ажлын цэгээс хамаарна. Томоохон тохируулгыг сүлжээний хэмжээнд тооцож, хэмжилтээр шалгана. Тохируулагч хаах нь зорьсон хэсгийн агааржуулалтыг заавал сайжруулна гэж үзэж болохгүй.

Уурхайн цаашдын хөгжлийг тооцох

Малталт ахих, олборлолтын хэсэг нээгдэх эсвэл хаагдах, тээврийн зам өөрчлөгдөх, гарах урсгалын зам уртсахад сүлжээ өөрчлөгдөнө. Одоо хүрэлцэж буй схем шинэ түвшин холбогдох, хоолой уртсахад хангалтгүй болж болно. Оюу толгойн 2024 оны үр дүнг 2025 оны 1 дүгээр сарын 31-нд мэдээлсэн тайланд агааржуулалтын хойд, урд амны үндсэн нэвтрэлтийг дуусгасан тухай дурдсан. Энэ нь уурхайн хөгжлийг агааржуулалтын дэд бүтэцтэй уялдуулах жишээ болохоос бүх системийн ашиглалтад оруулалт, хүлээн авалт дууссаны баталгаа биш юм.^[4]

Агааржуулалтын төлөвлөлтөд дор хаяж дараах нөхцөлийг авч үзнэ:

• одоогийн малталтын схем, ажиллагааны горим;

• дараагийн нэвтрэлт, бэлтгэл болон олборлолтын үе шат;

• хамгийн урт байхаар төлөвлөсөн агаар орох, гарах зам;

• цаашид ашиглах дизель болон цахилгаан тоног төхөөрөмжийн байршил, ачаалал;

• их гүнд үүсэх боломжтой дулаан, усны нөхцөл;

• төлөвлөсөн хаалт, битүүмжлэл, агаарын замын өөрчлөлт;

• хэвийн олборлолт, бууруулсан ачаалал, тэсэлгээ, засвар болон ослын үеийн горим.

Нэвтрэлтийн мөргөцөг, мухар малталтын хэсэгчилсэн агааржуулалт

Нэвтрэлт урагшлах тусам хэсэгчилсэн агааржуулалтыг дахин үнэлнэ. Хоолой уртсахад эсэргүүцэл болон алдагдал үүсэх боломжтой залгаасууд нэмэгддэг. Гэхдээ даралтын алдагдал, агаарын алдагдал нь ажиллагаанд өөр өөр байдлаар нөлөөлнө. Энд агааржуулалтын хоолой гэдэг нь малталт дотор байрлуулсан уян эсвэл хатуу хийцтэй агаар дамжуулах хоолой бөгөөд малталт өөрөө биш юм.

Үрэлт болон нарийсалт нь өгөгдсөн зарцуулалтыг хангахад шаардагдах даралтыг нэмэгдүүлнэ. Эргэлтийн давтамж, далбааны өнцөг тогтмол үед эсэргүүцэл өөрчлөгдвөл сэнсний муруй ба сүлжээний эсэргүүцлийн муруйн огтлолцол буюу ажлын цэг өөрчлөгдөнө. Алдагдалгүй хоолой дахь агаарыг үрэлт өөрөө багасгадаггүй. Тогтсон горимд агаарын алдагдалгүй бол массын урсгал хадгалагдах боловч нягт өөрчлөгдвөл хэмжсэн эзлэхүүний урсгалууд ялгаатай байж болно.

Агаарын алдагдал нь сэнсээр өнгөрөх зарцуулалт болон мөргөцөгт хүргэх эсвэл мөргөцгийн ойролцоогоос сорох зарцуулалтын харьцааг өөрчилнө. Шахах хоолойд агаарын нэг хэсэг төгсгөлийн амсарт хүрэхээс өмнө алдагдана. Сорох хоолойд малталтын агаар завсраар дотогш орсноор сэнсний зарцуулалт мөргөцгийн ойролцоох сорох амсрын зарцуулалтаас их байж болно. Бохир агаар дахин сорогдох нь тусдаа асуудал бөгөөд нийт зарцуулалт өндөр хэвээр байсан ч цэвэр агаарын нийлүүлэлтийг багасгаж болно.

Системийн үнэлгээнд дараах зүйлсийг хамтад нь шалгана:

• ерөнхий урсгалаас хэсэгчилсэн агааржуулалтад авах боломжтой цэвэр агаарын зарцуулалт;

• сэнс болон бохир агаар гаргах цэгийн орох, гарах урсгалтай харьцах байрлал;

• хоолойн голч, урт, материал, залгаа, тохой, гэмтлийн байдал;

• шахах хоолойн гаралтын амсраас эсвэл сорох хоолойн сорох амсраас мөргөцөг хүртэлх зай;

• зөвхөн сэнсний үйлдвэрийн пайз дээрх нэрлэсэн үзүүлэлт бус, тухайн хоолойн амсарт хэмжсэн бодит агаарын зарцуулалт;

• хоолойн гадна, малталтын дагуу урсаж хэсэгчилсэн орох–гарах замыг бүрдүүлэх агаарын урсгал;

• тоос, хий, дулаан, тэсэлгээний хий ба утааны үүсэлт, хуримтлал;

• тоног төхөөрөмжийн хөдөлгөөн, хоолойн сунгалтын нөлөө;

• аюулгүйн хориглолт, дохиолол, агааржуулалт зогсох эсвэл хүрэлцэхгүй үед авах арга хэмжээ.

Шахах системийн хоолойн доторх даралт ихэвчлэн эргэн тойрны малталт дахь агаарын даралтаас өндөр байна. Сорох системд хоолойн доторх даралт гаднах агаарын даралтаас бага байдаг тул хоолой нь энэ даралтын зөрүүнээс болж няцрахгүй хийцтэй байх шаардлагатай. Шахах-сорох хосолсон арга зарим нөхцөлд тохиромжтой боловч зарцуулалт, хоолойн байршлыг хооронд нь уялдуулна. Зөвхөн хөдөлгүүрийн эргэлтийн чиглэлийг солих нь шахах системийг тохирсон сорох систем болгохгүй. Сэнсний аэродинамик үзүүлэлт, хоолойн хийц, орох-гарах холболт, удирдлага, гарах урсгалын зам бүгд сонгосон горимд тохирсон байх ёстой.

Тоног төхөөрөмж, хоолойн сонголтыг уурхайн хэсэгчилсэн агааржуулалтын сэнсний хуудсанд тайлбарласан. Монголын хүдрийн далд уурхайн дүрэмд бэлтгэл малталтын мөргөцгийг агааржуулах зөөврийн сэнс, агааржуулах хоолойн хэрэглээг авч үздэг. Байршил, мөргөцөг хүртэлх зай, цэвэр агаарын хангалт, ашиглалтын хязгаарлалтыг тухайн уурхайд хамаарах шаардлагаар тогтооно; бүх төсөлд ижил тоо хэрэглэхгүй.^[1]

Далд уурхайн агааржуулалтаар шийдэх гол асуудлууд

Уурхайн хий ба тэсэлгээний дараах хий, утаа

Хийн аюул нь ордын геологи, ашиглалтын системээс хамаарна. Нүүрсний далд уурхайд метан чухал хяналтын үзүүлэлт боловч бусад уурхайд тэсэлгээний бүтээгдэхүүн, нүүрстөрөгчийн дутуу исэл, азотын ислүүд, хүхрийн нэгдэл, радон, технологийн хий асуудал болж болно. Агааржуулалтын төлөвлөгөөнд боломжит эх үүсвэр, нэгж хугацааны ялгаралт, хэмжих цэг, дохиоллын босго, шингэрүүлж гаргах нөхцөл, ажилтныг буцаан нэвтрүүлэх журмыг тодорхойлно. Хүдрийн уурхай гэсэн нэрээр шатамхай хийн аюулыг үгүйсгэж болохгүй.

Тэсэлгээний дараа сэнс ажиллаж эхэлсэн нь ажлын байр аюулгүй болсны баталгаа биш. Хий, утаа зайлуулах хугацаа нь үүссэн хэмжээ, байршил, агаарын зарцуулалт, гарах зам хүртэлх зай, агаарын урсгал саарсан хэсэг, хоолойн байдлаас хамаарна. Ажилтныг буцаан нэвтрүүлэх, ажил сэргээх шийдвэрийг уурхайн журам болон шаардлагатай агаарын хэмжилтэд үндэслэнэ. Зөвхөн хугацаа өнгөрсөн, сэнс эргэж байгаа гэдгээр дүгнэж болохгүй.

Дизель хөдөлгүүрээс ялгарах тоосонцор ба хий

Дизель хөдөлгүүрийн яндангаас дизелийн тоосонцор (DPM), нүүрстөрөгчийн дутуу болон давхар исэл, азотын ислүүд, хүхрийн нэгдэл, нүүрсустөрөгч зэрэг ялгарна. Ийм техник ашиглахыг зөвшөөрсөн уурхайд эх үүсвэрийн ялгаруулалт болон ажилтны өртөлтийг хамтад нь бууруулна. Агааржуулалт нь энэ ажлын нэг хэсэг болохоос эх үүсвэрийн хяналтыг орлохгүй. Монголын хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн хууль нь ажлын байрны эрсдэл, хөдөлмөрийн нөхцөлийг үнэлэх суурь шаардлагыг өгдөг боловч DPM-ийн тусгай шинжилгээний арга биш юм.^[3]

DPM-д өртөх хэмжээг бууруулахдаа дараах арга хэмжээг хослуулж болно:

• ялгаруулалтыг шингэрүүлж, зориулалтын гарах урсгалаар зайлуулах хангалттай агаар;

• ялгаруулалт багатай дизель хөдөлгүүр, төхөөрөмжийн шаардлагад нийцсэн түлш;

• төлөвлөгөөт засвар үйлчилгээ, ялгаруулалтын шалгалт ба хэмжилт;

• тухайн машин, ашиглалтын нөхцөлд тохирсон дизелийн тортгийн шүүлтүүр болон бусад яндангийн хий цэвэрлэх төхөөрөмж;

• тээврийн хөдөлгөөнийг зохион байгуулах, дизель хөдөлгүүрийг ажлын шаардлагагүй үед сул ажиллуулах хугацааг хязгаарлах;

• тоног төхөөрөмжийн ажлын хуваарь, нэг хэсэгт зэрэг ажиллах машины тоог зохицуулах;

• ажилтны өртөлтийн хэмжилт болон уурхайн агаарын хяналт.

Агаар нэмэхэд бохирдуулагчийн агууламж буурч болох ч цахилгаан хэрэглээ өсөж, засвар муутай хөдөлгүүрийн их ялгаруулалт хэвээр үлдэж болно. Иймээс эх үүсвэрийн хяналттай хамтатгана. Оюу толгойд ашигласан дизель тоног төхөөрөмжийн тухай 2023 оны судалгаа тортгийн шүүлтүүртэй, шүүлтүүргүй үеийн ялгаруулалтыг харьцуулсан. Яндангийн хэмжилт нь ажилтны амьсгалах орчны өртөлтийн хэмжилттэй ижил биш; энд уг ажлын хувь, регрессийн хамаарлыг уурхайн агаарын тооцоонд шилжүүлэн ашиглаагүй.^[5]

Тоос дарах ба тоос барих

Агааржуулалт агаарт буй тоосны агууламжийг бууруулж, зөөвөрлөн зайлуулахад тусалдаг боловч тоосыг эх үүсвэр дээр нь өөрөө барьдаггүй. Хэт өндөр хурд суусан тоосыг дахин босгож болно. Огтлох, өрөмдөх, бутлах, ачих, шилжүүлэн ачих, шүршмэл бетон тавих үед ерөнхий агааржуулалтаас гадна ус шүрших, тоос үүсэх хэсгийг битүүлэх, агаар угаах, нойтон тоос баригч эсвэл хэсгийн соролт шаардлагатай байж болно.

Тоос барих, агаар цэвэрлэх шаардлагатай бол сорох зарцуулалт, тоос сорох бүрхүүлийн байрлал, хоолойн эсэргүүцэл, ус буюу шүүлтүүрийн систем, эцсийн гарах замыг эх үүсвэрийн хяналтын тусдаа систем болгон тооцно. Холбогдох тоног төхөөрөмжийг уурхайн тоос сорох төхөөрөмжийн заавраас үзнэ үү. Тоосыг эх үүсвэрт нь сорох ба мөргөцгийг бүхэлд нь агааржуулах нь ижил үүрэг биш.

Гүн уурхайн дулаан, чийг ба улирлын нөхцөл

Дулааны ачаалал нь чулуулгаас, өндөр температуртай газрын доорх уснаас, босоо амаар уруудах агаарын шахагдан халалтаас, дизель ба цахилгаан хөдөлгүүр, төхөөрөмж, тэсэлгээ, хүний үйл ажиллагаанаас үүснэ. Агааржуулалт чухал боловч нэмэлт хөргөлт шаардагдаж болно. Монголын нөхцөлд өвлийн орох агаарын халаалт болон мөнх цэвдэгтэй чулуулгийн онцлогийг мөн тооцно. 2025 оны хүдрийн далд уурхайн дүрэмд орох агаарын температур, мөнх цэвдэгтэй нөхцөлийн халаалтыг тусад нь авч үзсэн тул бүх уурхайд зөвхөн хөргөх асуудал бий гэж үзэж болохгүй.^[1]

Агаарын зарцуулалт нэмэх нь дулааны асуудлыг үргэлж бүрэн шийдэхгүй. Орох агаар анхнаасаа халуун, чийгтэй бол нэмэлт агаарын хөргөх үр нөлөө хязгаарлагдана. Хэт өндөр хурд тоос босгож, хүний хөдөлгөөн, ажилд саад болж болно. Дулааны нөхцөлийг үнэлэхдээ шаардлагатай тохиолдолд дараахыг авч үзнэ:

• хуурай ба нойтон термометрийн температур, сонгосон дулааны ачааллын үнэлгээний аргын бусад үзүүлэлт;

• чийгшил болон цэвэр агаарын замд орж буй ус;

• чулуулаг, газрын доорх уснаас ирэх дулаан;

• тоног төхөөрөмж, тэсэлгээний дулаан;

• агаарын замын урт, уруудах үеийн шахагдан халалт;

• тухайн хэсгийн эсвэл төвлөрсөн агаар хөргөх боломж;

• ажил, амралтын горим болон халууны нөлөөнөөс хамгаалах арга хэмжээ.

Олборлолт өөрчлөгдөх үеийн агаарын хэрэгцээ

Техник, ажилтнууд шилжих, олборлолт өөр түвшинд очих, тэсэлгээ хийх, малталт ахихад агаарын хэрэгцээ өөрчлөгдөнө. Тогтмол тохируулга нь ажил явагдахгүй байгаа хэсэгт илүүдэл агаар өгч, ажиллаж буй мөргөцөгт дутагдал үүсгэж болно. Нөгөө талаар найдвартай мэдээлэлгүйгээр агаарыг багасгах нь аюулгүй ажиллагааны нөөцийг бууруулна.

Иймээс хэвийн ба хэвийн бус горим, зөвшөөрөгдөх хамгийн бага агаар, хэмжилт-хяналтын шаардлага, хаалга, тохируулагч болон сэнсний ажиллагааг өөрчлөх эрхтэй хүмүүсийг тодорхойлно. Ажил явагдахгүй байгаа хэсэгт агааржуулалт хэрэггүй болсон гэж шууд үзэхгүй.

Эрчим хүчний хэрэглээ ба системийн үр ашиг

Агааржуулалтын төхөөрөмж нь далд уурхайн байнгын цахилгаан ачааллын чухал хэсэг байдаг. Гэхдээ нийт хэрэглээнд эзлэх хувь нь гүн, малталтын схем, цаг уур, ашиглалтын систем, суурилуулсан төхөөрөмж, халаалт-хөргөлтөөс хамаарна. Өөр улсын эсвэл нэг уурхайн хувийг Монголын бүх уурхайд нийтлэг үзүүлэлт болгон хэрэглэхгүй. Сайжруулах боломжийг тухайн уурхайн хэмжилт, цахилгаан хэрэглээний бүртгэл, ажиллагааны нөхцөлөөр үнэлнэ.

Системийн үр ашгийг зөвхөн сэнсний ашигт үйлийн коэффициентээр дүгнэж болохгүй. Илүүдэл эрчим хүчний хэрэглээнд дараах зүйл нөлөөлнө:

• орох ба гарах замын өндөр эсэргүүцэл;

• шаардлагагүй боомилолт, нарийсалт;

• хаалт, хаалга, хоолойгоор үүсэх агаарын алдагдал;

• газрын гадаргын сэнсний оролт, гаралтын оновчгүй холболт;

• ажил явагдахгүй байгаа хэсэгт шаардлагатайгаас их агаар өгөх;

• бодит горимд тохироогүй удирдлагын тохиргоо;

• сүлжээний шаардах зарцуулалт, даралтад нийцээгүй сэнсний ажиллагаа.

Агааржуулалтын хэмжилт ба байнгын хяналт

Зураг төсөл, компьютерын загвар нь уурхайн бодит хэмжилтээр шалгах хүртэл тооцоолсон таамаглал хэвээр байна. Агааржуулалтын хэмжилт нь тодорхой сүлжээний схем дэх бодит агаарын хуваарилалт, даралтын харьцааг тогтооно. Байнгын хяналт нь төлөвлөгөөт хэмжилтүүдийн хооронд үүсэх чухал өөрчлөлтийг илрүүлэхэд тусалдаг.

Юуг хэмжих шаардлагатай вэ?

Агаарын хурд ба малталтын огтлол. Эдгээр хэмжилтээр салбар болон ажлын байрны агаарын зарцуулалтыг тооцно. Хуваарилалт зөв эсэх, агаар дутагдаж буй хэсгийг тодорхойлох, загварыг шинэчлэхэд ашиглана. Огтлолын дундаж хурдыг хэрхэн хэмжсэнийг мөн заана.

Даралт. Статик эсвэл нийт даралтын алийг хэмжсэнийг тэмдэглэнэ. Даралтын зөрүүний хувьд хоёр хэмжих цэг, даралтын тодорхойлолтыг өгнө. Зарцуулалттай ижил нөхцөлд авсан даралтын өгөгдөл нь сэнсний ажлын цэгийг шалгах, нарийсалт, алдагдал, тохируулгын өөрчлөлтийг илрүүлэхэд хэрэгтэй.

Хий ба бохирдуулагчийн агууламж. Тогтоосон аюулд тохирсон багаж, дээж авах аргыг ашиглана. Үр дүнгээр уурхайн агаар, ажилтны өртөлтийг үнэлж, дохиолол, төхөөрөмжийн аюулгүйн удирдлага, буцаан нэвтрүүлэх нөхцөлийг тогтооно.

Температур ба чийгшил. Эдгээр нь ажлын байрны дулааны орчин, хөргөлтийн үр нөлөөг үнэлэхэд хэрэглэгдэнэ. Ажлын хэсэг, ажиллагааны горимуудыг харьцуулж, гүн, улирал, хөргөлтийн өөрчлөлтийн нөлөөг ялгана. Хүйтний улиралд орох агаарын халаалтын ажиллагааг мөн хянана.

Сэнсний ажиллагааны байдал. Ажиллаж буй эсэх, эргэлтийн давтамж, чадал, чичиргээ, холхивчийн температурыг бүртгэнэ. Чадал нь гол дээрх механик чадал уу, цахилгаан оролтын чадал уу гэдгийг тодорхой заана. Эдгээрийг сүлжээний өөрчлөлттэй харьцуулж, элэгдэл, эвдрэлтэй холбоотой эсэхийг тогтооно.

Хаалга ба тохируулагчийн байрлал. Бодит нээлт, тохируулга төлөвлөгөөтэй нийцэж байгаа эсэхийг шалгана. Сэнсний горим өөрчлөгдөөгүй ч нэг тохируулагчийн байрлал өөрчлөгдөхөд салбарын агаар гэнэт өөрчлөгдөж болно.

Монголын хүдрийн далд уурхайн дүрмийн хэмжилт, агааржуулалтын төлөвлөгөөний хэсэгт агаарын зарцуулалт, малталтын огтлол, хурд болон сүлжээний өөрчлөлттэй уялдсан шалгалтыг авч үздэг. Багаж, хэмжих байрлал, дохиоллын босго, давтамжийг тухайн уурхайн аюул, төлөвлөгөө, мөрдөх шаардлагаар тогтооно. Өөр улсын дүрмийн давтамжийг Монголын уурхайд эсвэл нэг уурхайн хуваарийг нөгөөд шууд хуулж болохгүй.^[1]

Хэмжилтийн чанарыг хангах

Буруу сонгосон хэмжих огтлол, талбайн алдаа, тохой, хаалганы ойролцоох урсгалын жигд бус байдал, шалгалт тохируулга нь тодорхойгүй багаж, огтлолд хүрэлцээгүй тооны хэмжилт хийх, сүлжээний бодит горимыг бүртгээгүй байх нь алдааны шалтгаан болдог. Бүртгэлд огноо, цаг, байрлал, огтлол, арга, багаж, горим, ойролцоох тохируулагч ба саадыг оруулна. Багажийн шалгалт тохируулга нь сүлжээний загварыг хэмжилтэд нийцүүлэн тохируулахаас өөр ажил юм.

Загварын тооцоог уурхайн бодит байдалтай харьцуулах

Хэмжсэн агаарын зарцуулалт загварын тооцооноос зөрвөл сэнсний даралтыг шууд өсгөх нь зөв шийдэл биш байж болно. Боломжит шалтгаанууд:

• малталтын эсэргүүцлийг буруу үнэлсэн;

• хаалга, тохируулагчийн байрлал загварт авсан нөхцөлөөс өөр;

• хаалтаар дамжин эсвэл хуучин малталт руу агаар алдагдсан;

• агаарын зам нарийссан, эвдэрсэн;

• хоолойн алдагдал эсвэл залгаасны гэмтэл;

• загварт тусгаагүй шинэ малталтын холболт;

• сэнс эсвэл удирдлага тооцсон горимоос өөр ажиллаж байгаа.

Загварыг бодит хэмжилттэй тулган тохируулж, малталтын байршил, холболт мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөний дараа шинэчилнэ. Зөвхөн тоог тааруулахын тулд эсэргүүцлийг дур мэдэн өөрчлөхөөс өмнө бодит схем, төхөөрөмжийн горимыг шалгах хэрэгтэй.

Хэвийн бус шинж тэмдэг ба эхний шалгалт

Доорх шинжүүд нь шалтгааныг судлах эхлэл болохоос эцсийн онош биш. Шалгалтыг уурхайн журмаар хийж, сүлжээний бодит тохиргоог бүртгэнэ. Зарцуулалт–даралтыг харьцуулахдаа сэнсний тохиргоо, хэмжих цэг, агаарын нягтын нөхцөлийг нийцүүлнэ.

Сэнс хэвийн ажиллаж байгаа мэт боловч мөргөцгийн агааржуулалт муудна.

Хоолойгоор агаар алдагдах, залгаа гэмтэх, хоолой уртсах, няцрах, огтлол нарийсах эсвэл төгсгөлийн амсар буруу байрлах нь мөргөцөгт нийлүүлэх эсвэл түүний ойролцоогоос сорох агаарын зарцуулалтыг бууруулж болно. Бохир агаар дахин сорогдвол сэнсээр их агаар өнгөрч байсан ч цэвэр агаар дутагдана.

Ижил ажиллагааны горимд сэнсээр өнгөрөх зарцуулалтыг шахах хоолойн гаралтын амсар эсвэл сорох хоолойн сорох амсрын хэмжилттэй харьцуулна. Хоолой болон хэсэгчилсэн орох–гарах замыг шалгана. Сорж буй бүх агаарыг цэвэр агаар гэж үзэхгүй.

Сэнсний ажиллагааг өөрчлөөгүй байхад нэг салбарын агаар багасна.

Хаалга, тохируулагчийн байрлал өөрчлөгдөх, хаалт эвдрэх, шинэ малталт холбогдох, агаарын замд саад үүсэх нь даралт, хуваарилалтад нөлөөлнө. Шалтгаан нь агаар дутагдсан газарт бус, холбогдсон өөр салбарт байж болно.

Хаалганы нээлт, тохируулагчийн тохиргоо болон агаарын замыг шалгаж, зарцуулалт ба даралтыг дахин хэмжинэ. Бодит схемийг шинэчилсэн агааржуулалтын зурагтай тулгана.

Сэнсний даралт өсөж, агаарын зарцуулалт буурна.

Сэнсний тохиргоо ижил, үзүүлэлтийн муруйн тогтвортой хэсэгт ажиллаж байвал энэ нь системийн эсэргүүцэл өссөнийг илтгэж болно. Хоолойн няцралт, торны бөглөрөл, огтлол өөрчлөгдөх шилжилтийн холбоосны гэмтэл, малталтын нарийсалтыг шалгана.

Сэнсний тохиргоо, даралтын төрөл, хэмжих цэгийг нягтална. Замын дагуух даралтыг харьцуулж, алдагдал өссөн хэсэг, эд ангийг үзнэ.

Сэнсний зарцуулалт гэнэт өсөж, даралт буурна.

Харьцуулах боломжтой горимд хаалга, тохируулагч нээгдэх, их алдагдалтай зам үүсэх, орох агаар гарах урсгалд шууд нийлэхэд нийт эсэргүүцэл багасаж болно. Энэ үед ажлын байранд хүрч буй хэрэгтэй агаар заавал нэмэгдсэн байдаггүй.

Агаарын баланс гаргаж, хаалга, хаалт, битүүмжлэл, тохируулагч, шинэ холболтыг шалгана. Нэмэгдсэн агаар ямар замаар урсаж байгааг тогтооно.

Олборлолтын байрлал шилжсэний дараа хий, DPM-ийн агууламж эсвэл температур өснө.

Агаарын хэрэгцээний хуваарилалт өөрчлөгдсөн ч тохируулга дагаж өөрчлөгдөөгүй байж болно. Техникийн хуваарь, салбарын зарцуулалт, хэмжилтийн чанар, цэгийн байрлалд өөрчлөлт гарсан эсэхийг мөн шалгана.

Ажил, төхөөрөмжийн бодит байрлалыг тогтоож, багаж болон дээжийн шинжилгээг нягтална. Нөлөөлөлд орсон хэсгийн зарцуулалтыг хэмжинэ.

Загварын тооцоо ба бодит зарцуулалтын зөрүү удаан үргэлжилнэ.

Шалтгаан нь геометр эсвэл эсэргүүцлийн алдаа, бүртгээгүй хаалга, тохируулагчийн төлөв, шинэ холболт, алдагдал, тохиромжгүй хэмжих цэг, өөр өөр горимын өгөгдлийг харьцуулсан явдал байж болно.

Сүлжээний төлөвийг бүртгэсэн нөхцөлд хэмжилтийг давтаж, зураг ба бодит малталтыг тулгана. Сэнсний шаардлагатай ажлын цэг, тохиргоог өөрчлөхөөс өмнө загварыг дахин тохируулж шалгана.

Хэрэгцээнд тохируулсан агааржуулалт ба дасан зохицох удирдлага

Хэрэгцээнд тохируулсан агааржуулалт (Ventilation on Demand, VoD) нь удирдах боломжтой бүх төхөөрөмжийг тогтмол тохиргоогоор ажиллуулахын оронд бодит ажил, орчны нөхцөлд нийцүүлэн агаарыг өөрчилдөг арга юм. Үүнд олборлолтын хуваарь, машин ба ажилтны байршил, хий, температур, салбарын агаар, даралт, хаалганы төлөв, төхөөрөмжийн ажиллагааны мэдээлэл ашиглаж болно.

Хэрэгжүүлэх хүрээг дараах түвшнүүдээр авч үзэж болно:

1. Хугацааны хуваарьт удирдлага: ээлж, тэсэлгээ, засвар, ажил явагдахгүй хугацаанд тохирсон урьдчилан тогтоосон горим ашиглах.

2. Үйл явдалд уялдсан удирдлага: техник хэсэгт орох, ажил эхлэх үед зарцуулалтыг өөрчлөх.

3. Хэмжилтийн эргэх холбоотой удирдлага: бодит хийн агууламж, температур, даралт эсвэл агаарын зарцуулалтаар тохируулах.

4. Сүлжээний нэгдсэн удирдлага: сэнс, тохируулагч, хаалга, хэсгүүдийн горимыг хооронд нь уялдуулах.

Үр дүнг зөвхөн команд илгээсэн эсэхээр бус, шаардлагатай агаар уурхайд бодитоор хүрсэн эсэх, цахилгаан хэрэглээ хэрхэн өөрчлөгдсөнөөр шалгана. Хэрэгжүүлэхийн өмнөх ба дараах харьцуулалтад олборлолтын хэмжээ, ажлын хугацаа, төхөөрөмжийн ачаалал, улирал, халаалт-хөргөлтийн нөхцөлийг тооцно. Тооцоолсон хэмнэлт нь хэмжилтээр батлагдсан үр дүнтэй ижил биш. Үр ашиг нь хэрэгцээний хэлбэлзэл, сүлжээний тохируулах боломж, мэдрэгч, холбооны найдвартай байдал, туршилт-тохируулга, өмнөх ашиглалтаас хамаарна. Зөвхөн зайнаас сэнс асааж, унтраах боломж нь бүрэн VoD системийн баталгаа биш.

Хэсэгт ажил явагдахгүй мэт харагдсан шалтгаанаар агаарыг бууруулах, сэнс зогсоох зөвшөөрөл гэж VoD-ийг ойлгож болохгүй. Найдвартай ажиллагаанд дараах нөхцөл шаардлагатай:

• тодорхой тогтоосон хамгийн бага агаарын зарцуулалт, аюулгүй ажиллагааны хязгаар;

• зөв эсэхийг шалгасан мэдрэгчийн байрлал, шалгалт тохируулгатай багаж;

• мэдрэгч ажиллагаагүй болох эсвэл холбоо тасрахад шилжих аюулгүй горим;

• аюулгүйн хориглолт, дохиоллын хариу арга хэмжээ;

• холбогдсон салбаруудын нөлөөг тооцсон сүлжээний загвар эсвэл шалгасан удирдлагын алгоритм;

• гар удирдлагад шилжүүлэх эрх, журам;

• өгсөн командын дагуу уурхайн зарцуулалт бодитоор өөрчлөгдсөнийг хэмжилтээр батлах.

Агааржуулалтын сааталд бэлэн байх ба өөрчлөлтийг удирдах

Хамгаалалтын төхөөрөмж ажилласны улмаас сэнс зогсох, цахилгаан тасрах, гал гарах, хаалт гэмтэх, тохируулагчийн тохиргоо өөрчлөгдөх, шинэ малталт холбогдох, хэсэгчилсэн агааржуулалтын хоолой урагдах үед урсгал богино хугацаанд өөрчлөгдөж болно. Нөлөө нь саатал үүссэн хэсгээс цааш тархаж болзошгүй.

Тухайн уурхайн хариу арга хэмжээний төлөвлөгөөнд дараахыг авч үзнэ:

• үндсэн, даралт нэмэгдүүлэх болон хэсэгчилсэн агааржуулалтын сэнсний зогсолт;

• цахилгаан, удирдлага, мэдрэгч, холбооны ажиллагаа алдагдах;

• даралт эсвэл агаар дутагдсан тухай дохиолол;

• хий, утаа, температур, бохирдуулагчийн дохиолол;

• нөлөөлөлд өртөх хэсэгт байгаа бүх ажилтныг аюулгүй газар гаргах, төхөөрөмжийг журмын дагуу зогсоож энергийн эх үүсвэрийг тусгаарлах;

• тоног төхөөрөмжийг дахин асаах хязгаарлалт, шалгах нөхцөл;

• ажилтныг буцаан нэвтрүүлэхийн өмнөх үзлэг, агаарын найрлагын хэмжилт;

• шаардлагатай шалгалт, зөвшөөрөл авсан түр агааржуулалтын схем;

• өөрчлөлтийг бүртгэх, шалтгааныг судлах, зөвшөөрөх ажиллагаа.

Монгол Улсын 2025 оны 1 дүгээр сарын 10-ны А/06, А/04 хамтарсан тушаалаар «Хүдрийн далд уурхайн аюулгүй байдлын дүрэм»-ийг шинэчлэн баталж, 2015 оны 229, А/232 тушаалыг хүчингүй болгосон. Хуучин баримтын огноогоор бус, тухайн уурхайд хамаарах шинэчилсэн эх болон бусад шаардлагаар шалгана. Дээрх жагсаалт нь уурхайн «Аюулын үед хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө» эсвэл эрх бүхий мэргэжилтний үнэлгээг орлохгүй. Хүдрийн уурхайн дүрмийг нүүрсний уурхай эсвэл өөр улсын төсөлд автоматаар хамааруулж болохгүй.^[1][2]

Далд уурхайн агааржуулалтыг үнэлэх ажлын дараалал

1. Уурхайн ашиглалтын үе шат, ажиллагааны горимыг тодорхойлох. Одоогийн малталт, төлөвлөсөн нэвтрэлт, олборлолтын хэсэг, төхөөрөмжийн хуваарь, тэсэлгээний мөчлөг, засварын горим, ирээдүйн өргөтгөлийг авч үзнэ.

2. Аюул болон агаарын хэрэгцээг тогтоох нөхцөлийг тодорхойлох. Хий, DPM, тоос, тэсэлгээний бүтээгдэхүүн, дулаан, чийг, гал, технологийн эх үүсвэрийг жагсаана. Хамгийн бага агаар, хурд, өртөлтийн хязгаар, тухайн уурхайн шалгуурыг нягтална.

3. Агааржуулалтын сүлжээг зураг, бүртгэлд оруулах. Орох-гарах амсар, салбарын холболт, хаалт, тохируулагч, хэсэгчилсэн систем, битүүмжлэл, алдагдлын зам, сэнс болон хэмжих цэгийг тэмдэглэнэ.

4. Одоо ашиглаж буй системийн үзүүлэлтүүдийг хэмжих. Горимыг бүртгэж, зарцуулалт, даралт, агаарын найрлага, температур, чийгшлийг хэмжинэ. Хэсэгчилсэн агааржуулалтын аргаас хамааран шахах хоолойн гаралтын амсраар нийлүүлж буй агаарын зарцуулалт эсвэл сорох хоолойн сорох амсарт хэмжсэн агаарын зарцуулалтыг шалгана.

5. Сүлжээний загвар үүсгэх эсвэл шинэчлэх. Хэмжсэн даралт, зарцуулалтаас салбарын эсэргүүцлийг үнэлж, загварыг бодит өгөгдөлтэй тулган тохируулна. Зөвхөн зураг төслийн хэмжээ, таамагласан барзгаршилд найдахгүй.

6. Хувилбаруудыг харьцуулах. Малталтын сайжруулалт, алдагдлын засвар, зэрэгцээ зам, тохируулагчийн өөрчлөлт, олборлолтын дараалал, сэнсний горим, цаашдын үе шатыг үнэлнэ. Алдагдал, өргөтгөл, тооцооны тодорхойгүй байдалд авсан нөөцийн үндэслэлийг бүртгэж, тайлбаргүй хувийг давхардуулан нэмэхгүй.

7. Эхний ажиллагааны хүрээг тогтоож, тоног төхөөрөмж харьцуулах. Хамгийн бага, хэвийн, хамгийн их агаарын хэрэгцээтэй горимд харгалзах зарцуулалт, даралт, нягт, суурилуулалт, удирдлага, саатлын арга хэмжээг тодорхойлно. Сэнсний хувилбар сонгосны дараа түүний муруй, угсралтын нөхцөлийг ашиглан сүлжээг дахин шалгана.

8. Туршилт-тохируулга ба баталгаажуулалт хийх. Суурилуулсны дараах ажиллагаа болон техникийн үзүүлэлтүүдийг уурхайн хэмжилт, дохиоллын туршилт, удирдлагын шалгалт, шаардлагатай үйлдвэрийн эсвэл талбайн хүлээн авах туршилтаар үнэлнэ. Арга, зөвшөөрөх зөрүү, мөрдөх стандартын хувилбарыг төслийн баримт бичигт заана. Нэмэлт мэдээллийг уурхайн агааржуулалтын сэнсний үйлдвэрлэл ба чанарын хяналт гэсэн хуудаснаас үзнэ үү.

9. Арчилгаа ба дахин үнэлгээг үргэлжлүүлэх. Сүлжээ их өөрчлөгдвөл зураг, загварыг шинэчилнэ. Хэмжилтийн утгууд хугацааны явцад хэрхэн өөрчлөгдсөнийг харьцуулж, агааржуулалтын байгууламж, хоолойг шалган, тайлбарлагдахгүй зөрүүний шалтгааныг тогтооно.

Уурхайн төрлөөс хамаарах агааржуулалтын тэргүүлэх асуудлууд

Нүүрсний далд уурхай. Метан, нүүрсний тоос, өөрөө халах ба шатах эрсдэл, гал авалцуулах эх үүсвэрийн хяналт төлөвлөгөөнд хүчтэй нөлөөлж болно. Урсгал тусгаарлах, хэмжих, төхөөрөмжийн тохирлыг батлах, сэнс ажиллуулах, бохир агаарыг дахин эргэлдүүлэхгүй байх арга хэмжээ нь тухайн уурхайд хамаарах шаардлагад нийцнэ.

Металлын далд уурхай. Дизелийн ялгаруулалт, тэсэлгээний хий, цахиурын давхар исэл агуулсан тоос болон хүдрийн тоос, гүний дулаан нийтлэг асуудал болдог. Урт уруудам, тархсан олборлолтын хэсэгтэй үед сүлжээний эсэргүүцэл, техникийн хуваарь, мөргөцгийн хэсэгчилсэн агааржуулалт, дараагийн түвшний хөгжлийг хамтад нь төлөвлөнө.

Металл бус ашигт малтмалын далд уурхай. Дизель, тоос, тэсэлгээний хий энд мөн чухал. Том огтлолтой малталт, тулгуур багана үлдээсэн тасалгаат ашиглалтын системд өргөн талбайн агаар хуваарилалт, богино эргэлтээс сэргийлэх, техникийн ачаалалд тохируулах, олборлолтын хэсэг шилжихэд салбарын зарцуулалтыг шалгах шаардлагатай.

Энэ нь ерөнхий харьцуулалт юм. Эцсийн төлөвлөгөөг геологи, ашиглалтын систем, гүн, мөрдөх дүрэм, бодит эрсдэлийн үнэлгээгээр тогтооно. Ашигт малтмалын нэрээр шатамхай хий болон бусад аюул байхгүй гэж дүгнэж болохгүй.

Эх сурвалжуудын зориулалтыг ялгана. Хүдрийн далд уурхайн дүрэм, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн хууль нь өөр өөр хүрээтэй. Нүүрсний уурхайн хий-тоосны нөхцөл, тоног төхөөрөмжид тавих шаардлагыг тусад нь нягтална. Оюу толгойн тайлан болон дизель тоног төхөөрөмжийн судалгаа нь тухайн төслийн мэдээлэл болохоос бүх уурхайд мөрдөх зураг төслийн стандарт биш юм.^[1][3]

Агааржуулалтын системийг үнэлэхэд шаардлагатай төслийн мэдээлэл

Урьдчилсан үнэлгээг бодитой хийхийн тулд дараах мэдээллээс бэлэн байгааг ирүүлнэ үү:

• түвшин, босоо ам, амсар, налуу малталт, уруудам, түвшнүүдийг холбосон өгсөх малталт, гол агаарын зам бүхий одоогийн болон төлөвлөсөн зураг;

• агаар орох, гарах байрлал, төлөвлөсөн урсгалын чиглэл;

• агаар дамжих замын огтлол, урт, төлөв, гол нарийсалт;

• одоогийн болон цаашдын хамгийн бага, хэвийн, хамгийн их хэрэгцээтэй горим тус бүрийн харгалзах агаарын зарцуулалт, даралт;

• гол хэмжих цэг, ажил явагдаж буй байранд авсан бодит зарцуулалт, даралт, цэгийн байрлал, хэмжих үеийн горим;

• зарцуулалт бодит нөхцөлд хамаарах эсвэл лавлах нөхцөлд шилжүүлсэн эсэх, статик ба нийт даралтын ялгаа, даралтын зөрүүний хоёр хэмжих цэг;

• тооцоо, сэнсний муруй, хүлээн авах туршилтад ашигласан агаарын нягт эсвэл лавлах нөхцөл;

• уурхайн гүн, газрын өндөршил, температур, чийгшил, газрын доорх усны нөхцөл;

• ашиглалтын систем, нэвтрэлтийн хуваарь, ирээдүйн өргөтгөлийн үе шат;

• дизель төхөөрөмжийн төрөл, чадал, тоо, байршил, ажиллах хуваарь;

• хий, тоос, DPM, тэсэлгээний бүтээгдэхүүн, дулаан болон технологийн аюул;

• хэсэгчилсэн агааржуулалтын хоолойн голч, материал, урт, тохой, алдагдлын төлөв, мөргөцгийн шаардлагатай агаар;

• одоо ажиллаж буй сэнсний үйлдвэрийн пайзны мэдээлэл, муруй, эргэлтийн давтамж, далбааны өнцөг, бодит ажиллагааны өгөгдөл, удирдлага, ажлын ба нөөц төхөөрөмжийн схем;

• цахилгааны хүчдэл, давтамж, асаах болон эргэлтийн давтамж тохируулах арга, шаардлагатай удирдлагын холболт;

• хаалга, тохируулагч, хаалт, битүүмжилсэн хэсэг, алдагдлын зам болон бусад агааржуулалтын байгууламж;

• хяналтын цэг, дохиоллын босго, хадгалсан хэмжилтийн түүх;

• мөрдөх дүрэм, уурхайн агааржуулалтын төлөвлөгөө, төслийн хүлээн авах шалгуур.

Мэдээлэл бүрэн бус байлаа ч эхний техникийн хэлэлцүүлэг хийж болно. Гэхдээ энэ нь агаарын зарцуулалт, даралтын саналын нарийвчлалыг хязгаарлана. Салбарын бодит хэмжилт, шинэчилсэн агааржуулалтын зураг нь зөвхөн хөдөлгүүрийн чадал эсвэл сэнсний голчоос илүү хэрэгтэй мэдээлэл өгдөг.

Далд уурхайн агааржуулалтын түгээмэл асуултууд

Агааржуулалтын систем ба уурхайн сэнс юугаараа ялгаатай вэ?

Систем нь агаар орох, гарах зам, малталт, хаалт, тохируулагч, хоолой, хэмжилт-хяналт, ажиллагааны журам, сэнсийг багтаасан бүхэл сүлжээ юм. Сэнс тэр сүлжээгээр агаар хөдөлгөх даралтын зөрүүг үүсгэнэ. Иймээс эхлээд системийн шаардлагыг тогтоож, дараа нь төхөөрөмж сонгон, угсралтын нөхцөлтэй нь дахин тулгаж шалгана.

Ерөнхий ба хэсэгчилсэн агааржуулалтын ялгаа юу вэ?

Ерөнхий агааржуулалт уурхайн үндсэн орох, гарах замын хооронд агаарыг хөдөлгөнө. Хэсэгчилсэн агааржуулалт нь мухар малталт болон нэвт урсгал хүрэлцэхгүй ажлын хэсэгт үйлчилж, ерөнхий сүлжээний цэвэр агаарын нийлүүлэлтэд тулгуурладаг. Сорох аргын үед ч хоолойн гаднах малталтаар цэвэр агаар мөргөцөгт хүрэх зам хэрэгтэй. Сүлжээний даралт нэмэгдүүлэх сэнс үүнээс өөр үүрэгтэй.

Мөргөцөг дэх агаарын зарцуулалт яагаад сэнсээр өнгөрөх зарцуулалтаас бага байж болох вэ?

Шахах системд алдагдлаас болж төгсгөлийн амсарт хүрэх агаар багасна. Сорох системд малталтын агаар завсраар хоолой руу орсноор сэнсээр өнгөрөх агаарын зарцуулалт мөргөцгийн ойролцоох сорох амсарт хэмжсэн агаарын зарцуулалтаас их байж болно. Үрэлт, нарийсалт нь ажлын цэгийг өөрчилдөг боловч алдагдалгүй хоолойн агаарыг өөрөө багасгахгүй. Бохир агаар дахин сорогдоход нийт зарцуулалт буураагүй ч цэвэр агаарын нийлүүлэлт багасна. Хэмжих цэг, нягтын нөхцөлийг нийцүүлж харьцуулна.

Сэнсний эргэлтийн давтамжийг нэмэхэд агаарын дутагдал үргэлж арилдаг уу?

Үгүй. Малталтын нарийсалт, эвдэрсэн хаалт, алдагдал, богино эргэлт, бохир агаарын дахин эргэлт, тэнцвэргүй хуваарилалт, тохироогүй хоолой жинхэнэ шалтгаан байж болно. Сүлжээг оношлохгүйгээр даралт өсгөх нь хэрэгтэй агаарыг багахан нэмээд чадал, дуу чимээг өсгөж болзошгүй. Эхлээд дутагдлын шалтгааныг тогтооно.

Агааржуулалтын хэмжилтийг ямар давтамжаар хийх вэ?

Давтамж нь дүрэм, уурхайн төрөл, аюул, төлөвлөгөө, өөрчлөлтийн хурднаас хамаарна. Заасан хугацаанаас гадна сүлжээ их өөрчлөгдөх, хэвийн бус хэмжилт гарах, сэнсний горим, тохируулагчийн тохиргоо өөрчлөгдөх, шинэ малталт холбогдох, нэвтрэлт ахихад нэмэлт хэмжилт шаардлагатай эсэхийг тогтооно. Өөр улс эсвэл өөр уурхайн давтамжийг шууд хэрэглэхгүй.

Гүн уурхайн дулааныг зөвхөн агааржуулалтаар зохицуулж болох уу?

Зарим нөхцөлд болно. Гэхдээ чулуулаг, халуун ус, төхөөрөмжөөс ирэх дулаан, уруудах агаарын шахагдан халалт зэргээс одоогийн агаарын хэмжээгээр шаардлагатай нөхцөлийг хадгалах боломжгүй байж болно. Агаарын чийгшил нь хүний дулаан гадагшлуулах үйл явцад мөн нөлөөлнө. Хэсгийн хөргөлт, хөргөсөн ус, хөргөлтийн төхөөрөмж, ус зайлуулалт, төвлөрсөн агаар хөргөлтийг хөдөлмөр хамгааллын арга хэмжээтэй хамтатган авч үзнэ.

Нүүрсний болон металлын уурхайд ижил агааржуулалтын зураг төсөл хэрэглэж болох уу?

Бүх уурхайд тохирох ганц схем байдаггүй. Нүүрсний уурхайд метан, нүүрсний тоос, өөрөө халах-шатах эрсдэл, төхөөрөмжийн хамгаалалтын шаардлага давамгайлж болно. Металл болон металл бус уурхайд DPM, тэсэлгээний бүтээгдэхүүн, цахиурын давхар исэл агуулсан тоос эсвэл хүдрийн тоос, дулаан, урт тархсан малталт чухал байж болно. Төсөл бүр бодит аюул, холбогдох дүрэмд тулгуурлана.

Дүгнэлт

Үр дүнтэй агааржуулалтыг сэнсний нийт зарцуулалтаар бус, ажил явагдаж буй хэсэг бүрд хэрэгтэй агаар хүрсэн эсэхээр үнэлнэ. Агаарын хэрэгцээг тодорхойлж, сүлжээг хэмжин загварчилж, илүүдэл эсэргүүцэл, алдагдлыг бууруулсны дараа зарцуулалт–даралтын эхний хүрээг тогтооно. Тэгээд төхөөрөмжийг сонгох эсвэл тохируулж, сонгосон сэнс, бодит угсралтын нөхцөлийг тусган сүлжээг дахин шалгана. Системийн зураг төсөл ба сэнсний сонголт уялдаатай боловч ижил ажил биш юм.